Ενα πάτημα χωρίζει τα χειμέρια από τα θερινά*

Αν και η πορφυρότητα είναι ανεξίτηλη και καμμιά γομολάστιχα ή διαλυτικό δεν δύναται να τη σβήσει ή να τη διαλύσει, η μαγεία σ’ εκείνο το άπιαστο το συναρπαστικό δειλινό μαβί της κροκάτης οθόνης, που σε κάνει ν’ αναρωτιέσαι μήπως ζεις το όνειρο ενός άλλου εαυτού σ’ έναν παράλληλο κόσμο, σκουραίνει και σκληραίνει όσο πλησιάζει η αρχή του ημερολογιακού χειμώνα. Καθώς μικραίνουν και πάλι οι μέρες μες στο γλυκό χινόπωρο, όπου ξεγελιούνται οι κιτρολεμονιές και στολίζονται σαν ευωδιαστές νύφες, το λαμπρό, το μέγα φως λιγοστεύει, δεν δείχνει πια και τόσο αγγελικό, ώσπου να χαθεί ολότελα κατά το χειμερινό ηλιοστάσι, τη μακρύτερη νύχτα, τη μικρότερη μέρα του χρόνου με το σκοτεινότερο μαβί στου Δεκέμβρη τις είκοσι μια, οπού ένας ύπουλος τοξότης καβάλα σ’ ένα τραγόμορφο ζώο ορμούν ξαφνικά νωρίς-νωρίς κάθ’ απόγεμα ρουθουνίζοντας στον κόσμο τη μαυρίλα κι οπού για να καβατζάρομε τον κάβο των δυο τελευταίω μηνώ του έτους βλέπομε και παθαίνομε. Και τότε μας φαίνεται πως το μαβί των προηγούμενω μηνώ δεν κράτησε παρά σαν την αστραπή που σβήνει τη στιγμή που αστράφτει, σαν τη νιότη ή τη ζωή που ανεπαισθήτως χάνονται και πανταπάνε.

Τώρα, που ο Τσυκνιάς έβγαλε την πορφυρή αλουργίδα του είναι η ώρα να σπάσεις τον κουμπαρά των αποχρώσεων του μενεξεδιού, που τις αποταμίευες όλο τον προηγούμενο καιρό γι’ αυτή την ώρα, να παίξεις σαν παιδί μαζί τους, να πάρεις λίγο θάρρος, είναι η στιγμή που ψυχή ζώσα δεν βρίσκεται δίπλα σου και φοβάσαι, τον εαυτό σου φοβάσαι, πώς φοβάσαι!, και κλείνεσαι να κατοικήσεις στο κουκούλι της θλίψης σου ταξιδεύοντας με την ψυχή στο στόμα στα τελευταία μέτρα της καθόδου στη σκοτεινή άβυσσο. Τότε είναι, που ο ήλιος κατευθύνεται προς το νοτιοδυτικό ακρωτήρι της Ρήνειας, εκεί στο ύψος της αγκαλιάς του Σκίνου, καρσί στη δηλιανή Χερρόνησο κι αναποφάσιστος κάνει μια τιμητική στάση στο πέρασμα των νεκρών για ένα τρισάγιο όπως στον επιτάφιο. Κάποτε άκουσα ότι στα ιερογλυφικά της Αίγυπτος το «πέρασμα» διαβάζεται «ρεν», αλλά Ρεν παναπεί Ρήνεια – σύμπτωση; – ποιος ξέρει;, μπερδεύονται συχνά οι γλώσσες των ανθρώπω κάτω απ’ το βάρος της σκόνης του χρόνου.

Πιο πέρα απ’ εδώ ο ήλιος δεν τολμάει να πάει κι η γη δεν κοτάει να τον πλησιάσει άλλο υπερβαίνοντας τα μέτρα, αλλιώς θα τρέξουν εύγοδα-εύγοδα οι Ερινύες, οι θεραπαινίδες της Δικαιοσύνης, να τους συνετίσουν βάζοντάς τους στη θέση τους, όπως κάνουν με τους ανθρώπους  – ας μη συνετίζονται αυτοί. Ετσι, στον πάτο της καθόδου μετά απ’ αυτή την στάση απότισης φόρου τιμής στη Δικαιοσύνη, ο ήλιος  ξαναβάζει μπρος την πλώρη του για την τηνιακή πούντα μεγαλώνοντας λίγο-λίγο μες στην καρδιά του χειμώνα τις μέρες του, τις άγουρες μέρες μας, θυμίζοντάς μας αυτή τη φορά την αισιόδοξη εκδοχή των ηλιακών «τροπών».

Είναι μηδαμινή η απόσταση ένα πάτημα χωρίζει τα χειμέρια από τα θερινά πράματα στη φύση και στη ζωή αρκεί ένα βήμα και ιδού η μετατόπιση – ξανανιώνει η φύση ξανανιώνει κι η ζωή. Αρχίζει επιτέλους η ψυχή μας να φωτεινεύει μες στο καταχείμωνο και ξανασυλλαβίζοντας την αλφαβήτα της ζωής βγάνει φτερά να μας σηκώσει από τη γη να πετάξομε, λες για πρώτη φορά, νεοσσοί. Η ζοφερή αρχαία «αελπτίη» του Αρχίλοχου αποσβολώνεται με τη σκέψη ότι δεν απέχουν τελικά πολύ ούτε και τα χειμέρια από τα θερινά, ότι ίσως το μαύρο δεν είναι τόσο μαύρο όσο το βλέπουν τα μάτια μας. Δεν είναι ανέφικτο όνειρο ποιητικό, ζωγραφικό ή μουσικό εφεύρημα το μαβί μαύρο φως κι όποιος δεν το βλέπει έχει πρόβλημα όρασης. Υπάρχει και δεν είναι σκοτάδι, μα φως, «φως που πατεί χαρούμενο τον Αδη και το Χάρο»

Τα δυο ηλιοστάσια, το χειμωνιάτικο και το θερινό, η μικρότερη κι η μεγαλύτερη μέρα του έτους, η μεγαλύτερη κι η μικρότερη νύχτα, Δεκέμβρη και Ιούνιο μήνα στις είκοσι μια προς είκοσι δυο, όπου το βασιλικό «πορφύρεον» χρώμα είναι στην τάση του, ήταν και συνεχίζουν να ‘ναι οι δυο οδηγοί που επιτρέπουν στον άνθρωπο να μετρήσει τον χρόνο με τον δικό του τρόπο, να βρει μέσα στον απέραντο κόσμο δυο σημεία σταθερά, ένα στον βοριά κι ένα στον νοτιά, όπου σταματά για μια απειροελάχιστη στιγμή η αιώρα του Χρόνου, για να στηριχτεί, να ξεκουραστεί και ν’ αντέξει, ν’ αντέξομε το στροβίλισμα στην άβυσσο. Αυτά είναι τα μόνα σημεία που δείχνουν στον άνθρωπο από πού έρχεται, πού πήγε, πού θα ξαναπάει, τα δυο αδιάσειστα μερομήνια στις ίδιες κάθε χρόνο μέρες, που ορίζουν τα δυο άκρα, τα «μέτρα» από πού ώς ποιο σημείο μπορεί ο ήλιος και μαζί του ο άνθρωπος να ταξιδέψει και πέραν αυτού ουδ’ εκατοστό. Είναι οι δυο σταθερές αξίες που απαλαίνουν και κατασιγούν τον εντός μας φόβο του χάους και της αταξίας, όταν τύχει να περάσει ωσάν σκιάς ιδέα από το μυαλό, πως ο ήλιος μπορεί αύριο να μην ξανανατείλει και το σκότος επάνω της αβύσσου να ξανασκεπάσει τον κόσμο.

Κάθε έτος, για όσα έτη μας τάχτηκαν, ασυναίσθητα ανεβαίνομε ξέπνοοι το όρος του παγωμένου σκότους,  για να φτάσομε στην κορφή του στις είκοσι μια του Δεκέμβρη κι ύστερα να πρυμίσομε στην κατάβαση που θα μας φτάσει στην άλλη κορφή του φωτός, που μας τσουρουφλίζει στις είκοσι μια του Ιούνη, του μήνα που κάποτε τονε λέανε Ορνιαστή όσοι καταγίνονταν με τις γεωργικές αμπασάδες. Ετσι ζώντας εμείς οι άνθρωποι, ταλαντευόμαστε αναποφάσιστοι οι περισσότεροι στα λόγια και στις πράξεις σαν το εκκρεμές ανάμεσα στα θερινά και τα χειμερινά ηλιοστάσια και τις ισημερίες με μόνη βεβαιότητα (που ωστόσο σπάνια τη συνειδητοποιούμε), πως ο χρόνος που σκορπίσαμε πίσω μας δεν ξαναγυρίζει κι ούτε ξανακερδίζεται παρά τα περί αντιθέτου ισχυριζόμενα. Μπορεί να μοιραζόμαστε το ίδιο μοιράδι μ’ όλα τ’ άλλα έμβια της γης, πετούμενα περπατούμενα και θαλασσινά, μα μόνο εμείς σπαταλούμε και χάνομε τον λίγο ή πολύ χρόνο που μας δόθηκε.

Τα περισσότερα μεγαλιθικά μνημεία της προϊστορίας των λαών στην Αίγυπτο, την Αγγλία, τη Σκωτία, την Κεντρική και τη Νότια Αμερική και σ’ άλλα μέρη της γης χτίστηκαν με ίδρωτα και γαίμα για να τιμήσουν και να εορτάσουν μες στην γενική αστάθεια του κόσμου αυτές τις δυο σταθερές ετήσιες στιγμές του φωτός και του σκότους, της γέννησης και του θανάτου, στιγμές σύντομες σαν της ευτυχίας, που κάποτε μπορεί και να χαριστεί, αλλά το περισσότερο κερδίζεται από τον άνθρωπο αν έχει πρώτα ξοφλήσει τα πληρωτέα παράβολα.

Λίγοι το ξέρουν πως έχομε κι εδώ στο νησί μας το δικό μας πέτρινο Στόουνχεντζ με την πύλη του γυρισμένη κατά το λιόβγαλμα, μεγάλη τόσο όσο να χωρεί τον μεγαλύτερο και τον μικρότερο ήλιο του έτους. Κάποιοι αρχαιολόγοι είπαν το μνημείο τάφο του βλάσφημου Αίαντα του Λοκρού, που τονε κανόνισε καλά ο Ποσειδώνας και του ‘κλεισε το απύλωτο στόμα του μια και καλή. Εκεί θαμμένος στο ψήλωμα πάνω από τη θάλασσα ήταν ταμένο του ρέμπελου παλληκαρά και πεθαμένος ν’ ακούει τον μυκηθμό των κυμάτων, τον ρόχθο του τρικυμισμένου νερού που τον έπνιξε. Αλλοι το είπαν ελληνιστικό πύργο παρατήρησης κάθε ύποπτης κίνησης στις νοτινές θάλασσες, για να ειδοποιείται αναλόγως και να παίρνει τα μέτρα του ο απροστάτευτος ντόπιος κάτοικος. Πού το ψέμα, πού η αλήθεια κανείς πια δεν θα το βρει.

Πόσες φορές έχω σκεφτεί να το κάνω αυτό το προσκύνημα κατά τα δυο μερομήνια-σταθμούς, τα δυο ηλιοστάσια του κύκλου του έτους, όπου μόνο τότε ο ήλιος στέκεται για λίγο ακούνητος κι αναποφάσιστος, μα ώς τα τώρα τ’ αμέλησα και, παρ’ όλο που το σκεδιάζω χρόνια, δεν αξιώθηκα να βρεθώ μέσα σ’ αυτό το μεγαλιθικό μνημείο με τα χέρια στηριγμένα ψηλά στις παραστάδες της πέτρινης πύλης του το πρωί, την ώρα της ανατολής του ήλιου, και τ’ απόγεμα, τη στιγμή της δύσης του γυρίζοντας τα πίσω-μπρος την κατάλληλη ώρα. Υποψιάζομαι ότι κι οι δυο αυτές σημαδιακές μέρες και στιγμές δεν γίνεται παρά να κρύβουν εκπλήξεις εκεί ψηλά στον λόφο πάνω από τον Πιατ’-Γιαλό, στις λεγόμενες «Πόρτες της Ληνώς» – στην πύλη τη μαγική απ’ όπου μπορείς να καμαρώσεις τον ήλιο ν’ ανατέλλει και να βασιλεύει μέσα στο αυστηρά καθορισμένο όριο του χαρισμένου και σ’ αυτόν χρόνου, που προκαθόρισε αναλόγως και τον χώρο του πέτρινου «πύργου» της Ληνώς.

Στον κόσμο τον δικό μας, τον κυκλαδίτικο, που ζει και πεθαίνει μέσα στο φως ρουφώντας το φως, δεν γινόταν αυτό να μη λατρευτεί με τον πρέποντα τρόπο και σεβασμό, προτού ακόμη γεννηθεί ο δικός του φωτεινός θεός στη γειτόνισσά μας, τη Δήλο. Γι’ αυτό ας μου σχωρέσουν οι αρχαιολόγοι τούτη την παρεκτροπή, αν βλέπω εγώ άλλα από εκείνα που βλέπουν εκείνοι – το ξέρω πως έχουν δίκιο.

Ετσι μέσα στο φως και το σκοτάδι, ελπίζοντας και μην ελπίζοντας πορευόμαστε μες στη διαβατοσύνη των καιρών και του κόσμου στιγμές, μέρες, χρόνια, τα δικά του χαρισμένα χρόνια ο καθαείς, με την ελπίδα και τον φόβο. Διότι ως γνωστόν, τα ωραία συμβάντα, ακόμη κι αν συμβούν άπαξ στη ζωή, σε γεμίζουν ελπίδα πως μπορεί και να επαναληφθούν. Αναλόγως αλλά με αντίμαχα αισθήματα, μια συμφορά αρκεί να σε γεμίσει τρόμο. Για τον άνθρωπο ισχύει ό,τι και για τ’ άλλα πλάσματα, που πεταρίζει η καρδιά τους και χορεύει όσο δυναμώνει το φως, αλλά μαραζώνει και συρρικνώνεται όσο το φως λιγοστεύει. Μέσα σ’ αυτή την εναλλαγή των χορών φόβου και χαράς, ανθρώπινες λέξεις και νοήματα, όπως «πάντα», «ποτέ», «γιατί;», «διότι» δεν έχουν νόημα για τους ζωντανούς, ανήκουνε στη σερμαγιά του παντοδύναμου θανάτου, αλλ’ αυτός φαντάζει αλάργα, γιατί εμείς, οι ευκολόπιστοι, ζώντας μέσα στον φωτεινό τόπο μας ταυτίζομε πάντοτε το φως, τα μάτια, με τη ζωή, και το σκότος, την τυφλότητα, με τον θάνατο.

Ευλογημένο, ευλογημένο Φως – κι άλλο τόσο ευλογημένο Σκότος, που εξαιτίας σου και μόνο έχει λόγο ύπαρξης το φως. Το ετήσιο μπαλαντζάρισμα ενός ακίνητου ήλιου, που ωστόσο για τ’ ανθρώπινα μάτια κινείται, αποδείχνει κατά το θερινό ηλιοστάσι – από τον δρόμο της χαράς αυτή τη φορά π’ ανοίγει περβόλι την ψυχή των πλασμάτων – ότι μια τρίχα χωρίζει το σκοτάδι απ’ το φως, τη νύχτα από την ημέρα, τον θάνατο απ’ τη ζωή, τη ζωή από τον θάνατο – ας μην ημπορούμε τις περισσότερες φορές με συνταγμένα λόγια να εκφράσομε τις ροπές των ανθρωπίνων, φτάνει και περισσεύει που τις νιώθομε…

[*Απόσπασμα από το Κεφάλ. 7., σσ. 127-131, της μυθ-ιστορίας του Π. Κουσαθανά «Ασύνταχτα μένουν τα δύσκολα», Ινδικτος 2016]

Ο Π. Κουσαθανάς (Μύκονος, 1945) είναι ποιητής, πεζογράφος και μελετητής. Κρατικό Βραβείο Χρονικού-Μαρτυρίας (2003) και Διηγήματος (2010). Αναμένονται από τις εκδ. Ινδικτος: «Φιορούλα» (νουβέλα) και «Παραμιλητά Η’» (μελετήματα).