Αυτό που δεν θέλουμε να ξέρουμε

Το αληθινό υπόβαθρο της μεγάλης συζήτησης που ξεκίνησε (ιδίως στα social media), με αφορμή τον βαρύτατο τραυματισμό του δεκαεξάχρονου Ρομά στη Θεσσαλονίκη, είναι η άγνοιά μας. Αν εξαιρέσουμε όσους ζουν σε περιοχές που γειτνιάζουν με κοινότητες ή καταυλισμούς Ρομά, όλοι εμείς οι υπόλοιποι – και είμαστε συντριπτικά οι περισσότεροι – δεν έχουμε ιδέα για αυτούς τους ανθρώπους.

Ούτε και θέλουμε να ξέρουμε, είναι η αλήθεια. Η συσσωρευμένη πείρα λέει ότι οι επαφές με τους Ρομά δεν είναι ελκυστικές – για να το θέσω με τρόπο που δεν θίγει κανέναν. Ας πούμε, εκεί που ταξιδεύεις με το αυτοκίνητό σου και βλέπεις στο πλάι του δρόμου έναν καταυλισμό Ρομά, δεν λες ποτέ: «Α, τι ωραία! Πάμε να δούμε, βρε παιδιά, μπορεί να έχει κανένα καλό εστιατόριο». Σκέφτεσαι μάλλον: «Ουαί κι αλίμονο, κακομοίρη μου, αν σε πιάσει λάστιχο εδώ…». Μπορεί, όπως είπα, να μη ζούμε κοντά τους, όλοι όμως έχουμε ακούσει τα παράπονα εκείνων που ζουν κοντά τους – και δεν νομίζω ότι είναι όλοι τους ρατσιστές. Μας αρκεί, λοιπόν, οι Ρομά να βρίσκονται κάπου αλλού, να μην είναι κοντά μας. Ο μόνος τρόπος για να ζήσεις με ένα πρόβλημα που δεν λύνεται είναι να μάθεις να μην το βλέπεις. Αυτό κάνουμε και εμείς. Ας το αναγνωρίσουμε, για να μη συζητούμε στον αέρα. Αλλωστε δεν νομίζω ότι πρωτοτυπούμε με αυτή τη στάση μας· το ίδιο πρέπει να ισχύει παντού στην Ευρώπη.

Από την άλλη πλευρά, ούτε εκείνοι έχω την εντύπωση ότι νοιάζονται να γνωρίσουν εμάς και, ενδεχομένως, να ενταχθούν στην κοινωνία, αποδεχόμενοι τις νόρμες και τους κανόνες, χωρίς τους οποίους πολιτισμένη κοινωνία δεν υφίσταται. Μοιάζει να είναι (γιατί μιλώ πάντα με την απόσταση της άγνοιάς μου για τους Ρομά) μια κοινωνία εσωστρεφής, στην οποία οι δεσμοί αίματος πρέπει έχουν μια δύναμη πρωτόγονη, αν δεν ενοχλεί ο όρος. Γνωρίζω, λ.χ., ότι στο Αουσβιτς οι Ρομά ήταν η μοναδική κατηγορία κρατουμένων στην οποία επιτρεπόταν οι οικογένειες να παραμένουν ενωμένες. Γιατί; Διότι ούτε η αγριότητα των ναζιστικών στρατοπέδων εξόντωσης δεν μπορούσε να διασπάσει τους δεσμούς αίματος. (Τελικά, οι περισσότεροι, από τους Ρομά της Ουγγαρίας τουλάχιστον, πέθαναν από την επιδημία τύφου που μάστιζε τα παραπήγματα. Δεν χρειάστηκε να περάσουν από τους θαλάμους αερίων…) Αυτή τη λεπτομέρεια της Ιστορίας τη σκέφτομαι κάθε φορά που περνώ έξω από τον «Ευαγγελισμό» και βλέπω μια οικογένεια Ρομά να έχουν στήσει το τσαντίρι τους μπροστά από την είσοδο της Υψηλάντου. Παρά ταύτα, εξακολουθώ πάντα να μη θέλω να ξέρω.

Μέχρι που συμβαίνει κάτι τραγικό, όπως το περιστατικό στη Θεσσαλονίκη, και τότε υποχρεωνόμαστε να κοιτάξουμε μια εικόνα που δεν την καταλαβαίνουμε. Ως προς τον τραυματισμό του δεκαεξάχρονου, δύο πράγματα μόνο μπορώ να θεωρώ ως δεδομένα: το πρώτο, ότι μόνο η Δικαιοσύνη έχει την αρμοδιότητα και τα μέσα να δώσει τις απαντήσεις για το τραγικό συμβάν και, το δεύτερο, ότι στη ζωή δεν υπάρχει ποτέ το τέλειο άσπρο ή μαύρο, παρά μόνο η άπειρη ποικιλία του γκρίζου. Τα υπόλοιπα αφού πρώτα μιλήσει η Δικαιοσύνη.

Το γεγονός, όμως, ότι ένας αστυνομικός πυροβόλησε και τραυμάτισε έναν Ρομά, δεν αντισταθμίζεται με πυροβολισμούς από την πλευρά των Ρομά προς την Αστυνομία – πυροβολισμού που είχαν ως αποτέλεσμα τον τραυματισμό τεσσάρων αστυνομικών από σκάγια. Η αδικία (αν ήταν αδικία) δεν αντισταθμίζεται με την αδικία. Για τους Ρομά μπορεί αυτό να είναι αποδεκτό, για εμάς όχι. Αυτό θα ήταν το χειρότερο μήνυμα, που θα μπορούσε να εκπέμψει η Πολιτεία μέσω της ανοχής της. Θα ήταν μια μικρογραφία του 2008, στην οποία ο νόμος των Ρομά θα επιβαλλόταν στον νόμο του Κράτους.

Από την άλλη πλευρά, όλοι γνωρίζουμε (δυστυχώς, εκ πείρας) πόσο εύκολα τέτοιες ταραχές μπορούν να πάρουν διαστάσεις που τις καθιστούν ανεξέλεγκτες. Ιδίως όταν η αξιωματική αντιπολίτευση απροκάλυπτα, μέσω του ίδιου του αρχηγού της, επιδιώκει την ανάφλεξη. Ποιος σώφρων άνθρωπος θα ήθελε μια επανάληψη της υπόθεσης Γρηγορόπουλου και μάλιστα προεκλογικά; (Αφήστε, δε, ότι υπάρχει και εκείνος ο ακαδημαϊκός που αναμένει εναγωνίως τη δικαίωση…) Προφανώς η κυβέρνηση επιδιώκει πάση θυσία να αποφύγει κάτι τέτοιο· όμως, η ανοχή στις μορφές παραβατικότητας που εκδηλώνουν διαμαρτυρόμενοι έχει επίσης μεγάλος κόστος, έστω και διαφορετικού τύπου. Προσπαθώντας, λοιπόν, να σταθμίσει αυτά τα δύο η κυβέρνηση, μεταφέρει το ζήτημα σε μια σύγκρουση με την αντιπολίτευση. Αυτό ήταν το νόημα της χθεσινής δήλωσης του Τάκη Θεοδωρικάκου, με την οποία κατηγόρησε (δικαίως) τον ΣΥΡΙΖΑ για την εργαλειοποίηση του θέματος. Ας ελπίσουμε να εκτονωθεί η κατάσταση, ώστε να ξεχάσουμε και πάλι την ύπαρξη των Ρομά…