Ο φωτογράφος της διαμαρτυρίας

Η ανθρωπολογία των διαδηλώσεων στον χώρο της πόλης και πάνω στα σώματα εκείνων που συμμετέχουν αναδεικνύεται στην έκθεση φωτογραφίας «Μνήμες δρόμου», που παρουσιάζεται στο Ιδρυμα Παναγιώτη και Εφης Μιχελή και βασίζεται στην ερευνητική καταγραφή του Σερζ Κολέ. Ο Κολέ (1950 – 2016) ήταν γάλλος εθνολόγος λιθουανικής καταγωγής, ερευνητής στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS) και επιστημονικός σύμβουλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, γνωστός κυρίως για τις έρευνές του πάνω στις αλιευτικές κοινωνίες της Μεσογείου. Ευρυμαθής, πολύγλωσσος, πολιτικοποιημένος και κοσμοπολίτης (του άρεσε να αυτοαποκαλείται «Οδυσσέας»), έζησε στο Παρίσι, στη Γερμανία, στην Ιταλία στην Αίγυπτο και στη Σενεγάλη, προτού καταλήξει στην Κρήτη.

«Στα τέλη της δεκαετίας του ’70 ο Κολέ, επηρεασμένος από τη σημειολογία του Ρολάν Μπαρτ, την ψυχανάλυση και τη φαινομενολογία, ενδιαφέρεται για την ανθρωπολογική χρήση της φωτογραφίας», λέει ο Βαγγέλης Αθανασόπουλος, επιμελητής της έκθεσης και διδάσκων στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, περιγράφοντας τη γέννηση αυτού του αρχείου εικόνων των διαδηλώσεων. «Το 1978, ιδρύει την ομάδα Μνήμη, μια ανεξάρτητη ερευνητική πρωτοβουλία που αφιερώθηκε στη συστηματική καταγραφή, ταξινόμηση και μελέτη των διαδηλώσεων που συνέβησαν στην ευρύτερη περιοχή του Παρισιού στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και στις αρχές του 1980, παράγοντας ένα εκτενές αρχείο. Το αρχείο καλύπτει πάνω από 50 διαδηλώσεις, απεργίες και πορείες από το 1969 μέχρι το 1988».

Ο επιμελητής της έκθεσης εξηγεί τη διαδρομή του αρχείου Κολέ που μαζί με τη βιβλιοθήκη του περιήλθε – με δωρεά της συζύγου του Μπάρμπαρα Κολέ – στο Πανεπιστήμιο Κρήτης όπου φυλάσσονται στην πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη και στο Εργαστήριο Οπτικής Ανθρωπολογίας «Εικόνα, Μουσική, Κείμενο», του Τμήματος Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών.

«Η ομάδα Μνήμη εισήγαγε μια νέα τότε οπτική στη μελέτη του κοινωνικού φαινομένου (της διαδήλωσης). Πρόκειται για έναν εναλλακτικό τρόπο ανθρωπολογικής έρευνας βασισμένης σε ένα εκτενές οπτικοακουστικό αρχείο που περιλαμβάνει φωτογραφίες, μαγνητοφωνήσεις, μαρτυρίες εργατών και διαδηλωτών, καταγραφές συνθημάτων, ύμνων και τραγουδιών. Μέσω της μελέτης της ιστορίας της διαδήλωσης ως πολιτισμικής πρακτικής και της προφορικής και γραπτής παραγωγής της, αυτό το αρχείο αποσκοπούσε στην ενεργοποίηση μιας κριτικής συλλογικής μνήμης σε μια περίοδο έντονων πολιτικών και κοινωνικών αναταραχών στη Γαλλία. Αυτή η περίοδος είναι η δεκαετία που ακολούθησε τον Μάη του ’68. Η μνήμη στην οποία αναφέρεται το όνομα της ομάδας είναι αυτή των ατομικών και συλλογικών ταυτοτήτων και των μορφών αντίστασης που γαλουχήθηκαν εκείνη την ιστορική στιγμή, και που οι μετέπειτα κοινωνικοοικονομικές εξελίξεις έτειναν να ξεχάσουν» επισημαίνει ο Βαγγέλης Αθανασόπουλος.

Η σειρά φωτογραφιών που απαρτίζουν τις «Μνήμες του δρόμου» αφορούν μία συγκεκριμένη διαδήλωση. Αυτή της 23ης Μαρτίου 1979, γνωστή και ως Πορεία στο Παρίσι των εργατών της χαλυβουργικής βιομηχανίας. Η διαδήλωση αυτή ήταν το αποκορύφωμα της κινητοποίησης των εργατών και των κατοίκων των περιοχών της Βόρειας Γαλλίας που πλήττονταν άμεσα από το σχέδιο Νταβινιόν για την «αναδιάρθρωση» της χαλυβουργικής βιομηχανίας, το οποίο προέβλεπε 22.000 απολύσεις.

Η γλώσσα των σωμάτων
Σε αυτές τις εικόνες που συνοδεύουν και τον κατάλογο της έκθεσης ο Κολέ παρατηρεί τα σώματα των διαδηλωτών. Πώς είναι ντυμένα, πώς κινούνται και χειρονομούν. Εκείνος βλέπει έναν ηλικιωμένο διαδηλωτή με κοστούμι. Φωτογραφίζει μπλε εργατικές φόρμες, τις λευκές στολές του ιατρικού προσωπικού και των εργατών σε εργοστάσιο χάλυβα. Εστιάζει στα καπέλα, τις τραγιάσκες, τις χιουμοριστικές αποκλίσεις ιστορικών συμβόλων (όπως ο σκούφος της Γαλλικής Επανάστασης). Η ομάδα της Μνήμης εντοπίζει τα σημεία της μόδας της εποχής σκορπισμένα μέσα στις πορείες: στα μαντίλια, δεμένα σαν επίδεσμος γύρω από το κεφάλι νέων ανδρών ντυμένων με δερμάτινα μπουφάν και άνορακ.

Στην κίνηση και τις χειρονομίες των σωμάτων ο Κολέ εστιάζει το βλέμμα του σε τυμπανιστές που αυτοσχεδιάζουν μέσα στη διαδήλωση, στους χαλυβουργούς εργάτες που τραγουδούν ή χορεύουν τα συνθήματα χτυπώντας τα τακούνια της μπότας τους ή ενώνοντας τα πόδια τους ντυμένα με τζιν παντελόνια με γυρισμένο ρεβέρ. Αναγνωρίζει όμως στον καθοδηγητή που φορά πουλόβερ και λευκό πουκάμισο κρατώντας μικρόφωνο στο χέρι του την «πόζα της εποχής». Είναι δανεισμένη από τη στάση που έπαιρναν συνήθως οι τραγουδιστές όταν εμφανίζονταν στην τηλεόραση αρχές των 70s τυλίγοντας το καλώδιο του μικροφώνου γύρω από τον καρπό τους.

Σε μία άλλη, έγχρωμη εικόνα που αποτυπώνει μία ομάδα Τύπου γράφει στη συνοδευτική λεζάντα: «(Καλά εξοπλισμένοι) φωτογράφοι. /Νεορομαντισμός». Η ομάδα Μνήμη σημειώνει τα χαρακτηριστικά τους: «Το στριφτό τσιγάρο, το αδιάβροχο, τα χρώματα, η εσάρπα, ανοιχτό λευκό πουκάμισο και μαύρο γιλεκάκι. Σκηνοθεσία ενός κοινωνικού ρόλου, εδώ, αυτού του ρεπόρτερ – φωτογράφου».