Οι γιατροί της Δύσης στην ήπειρο των θεραπευτών

Τοίχους από καλάμια και ξύλα και στέγη από χόρτα είχε το πρώτο νοσοκομείο στην Ανατολική Αφρική που εγκαινιάστηκε το 1897 στην Καμπάλα, την πρωτεύουσα της Ουγκάντας, ενώ πέντε χρόνια αργότερα έγινε παρανάλωμα του πυρός λόγω της πτώσης ενός κεραυνού κατά τη διάρκεια μιας τροπικής καταιγίδας. Το πρώτο ακτινολογικό μηχάνημα σε ολόκληρη την ήπειρο έφτασε το 1909, ενώ το 1917 ιδρύθηκε η πρώτη ιατρική σχολή με 17 φοιτητές.

Πίσω από όλα αυτά και πολλά ακόμη επιτεύγματα – όπως η δημιουργία της μαιευτικής σχολής και η συγγραφή ιατρικών εγχειριδίων στην τοπική γλώσσα λουγκάντα – δεν βρίσκεται παρά ο θεωρούμενος ιδρυτής της σύγχρονης ιατρικής στην Ουγκάντα, ο μοναδικός γιατρός μιας ιεραποστολής που ξεκίνησε από το Πόρτσμουθ της Αγγλίας το 1896, ο Αλμπερτ Ράσκιν Κουκ. Και είναι εκείνος που σε πρώτο πρόσωπο «αφηγείται» την περιπέτεια της ζωής του μέσα από τη γραφίδα ενός πολύ νεότερου συναδέλφου του: του ομότιμου καθηγητή Χειρουργικής και πρώην συντονιστή διευθυντή της Β’ Χειρουργικής Κλινικής του νοσοκομείου Ευαγγελισμός, Γιώργου Παπαγεωργίου.

Ο Αλμπερτ Κουκ, όμως, δεν είναι ο μοναδικός πρωταγωνιστής στο νέο, τέταρτο, βιβλίο του Γιώργου Παπαγεωργίου, υπό τον τίτλο «Αυτοί που τόλμησαν – Η ιστορία των γιατρών και της ιατρικής στην Αφρική κατά την περίοδο της Αποικιοκρατίας 1885-1960».

Στις σελίδες της έκδοσης αυτής, που παραπέμπει στη λογική του ντοκιμαντέρ, ξεδιπλώνουν την ιστορία της ζωής τους με τρόπο προσιτό για τον μη εξειδικευμένο αναγνώστη αρκετές ακόμη προσωπικότητες της ιατρικής που άφησαν η καθεμιά με τις έρευνές της, την επιμονή και την αφοσίωσή της, τη σκληρή δουλειά και τον αλτρουισμό της, το ίχνος της στη βελτίωση της υγειονομικής κατάστασης της αφρικανικής ηπείρου. Μιας περιοχής του πλανήτη όπου, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, αν σήμερα, στην τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, το 70%-80% των κατοίκων της καταφεύγει σε παραδοσιακούς γιατρούς θεραπευτές (σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, ένας θεραπευτής αντιστοιχεί σε 800 κατοίκους, ενώ ένας πτυχιούχος δυτικού τύπου γιατρός σε 40.000), μπορεί ίσως κάποιος να φανταστεί ποια θα ήταν η κατάσταση από το 1885, οπότε οι ισχυροί της Ευρώπης μοιράστηκαν την πολύπαθη ήπειρο με τη μορφή αποικιών και προτεκτοράτων, έως το 1960, οπότε σχεδόν όλες οι αποικίες απελευθερώθηκαν.

Πολιτισμικές διαφορές

Ξεφυλλίζοντας το βιβλίο – το οποίο είναι αφιερωμένο στην αδελφή του Γιώργου Παπαγεωργίου, Χριστίνα, και στη μνήμη του Δημήτρη Μεντζαφού -, ο αναγνώστης συναντά εξαιρετικά ενδιαφέρουσες πληροφορίες για την παραδοσιακή ιατρική στην Αφρική. Τον ρόλο, επίσης, που αποδίδεται στην κοινωνία ως αιτία νόσησης αλλά και στους τρόπους ίασης που περιλαμβάνουν τη χρήση φυτών, μαγικών αντικειμένων και την πραγματοποίηση τελετουργιών, μέσα από τις οποίες αναδύονται οι πολιτισμικές διαφορές ανάμεσα στις δύο ηπείρους. Συνειδητοποιεί μέσα από «ζωντανές» περιγραφές το περιβάλλον και τις δυσκολίες των πρωτοπόρων ιατρών, τα προβλήματα με τα οποία έρχονταν αντιμέτωποι όχι μόνο λόγω έλλειψης συνεννόησης και διαφορετικής νοοτροπίας με τους ντόπιους, αλλά και με τα μέλη των αποστολών στις οποίες συμμετείχαν. Ενδεικτικό είναι ότι οι ευρωπαίοι ιεραπόστολοι θεωρούσαν τα νοσοκομεία χώρους πρωτίστως θρησκευτικής διδαχής και δευτερευόντως θεραπείας.

Επιπλέον, ενδιαφέρουσα πτυχή της έκδοσης είναι ότι διεισδύει στην εποχή την οποία εξετάζει και παράλληλα «συστήνει» στους αναγνώστες εκτός από τους κύριους πρωταγωνιστές – Φρειδερίκο Κλάινε, Ευγένιο Ζαμό και Αλμπερτ Σβάιτσερ – πολλές ακόμη σπουδαίες προσωπικότητες, οι οποίες είτε μέσα από τις επιστημονικές τους έρευνες και τις ανακαλύψεις τους συνέβαλαν αποφασιστικά στη διάσωση εκατομμυρίων ανθρώπων από φονικές επιδημίες και ασθένειες, είτε για κάποιο λόγο εμπλέκονται στη ζωή των πρωτοπόρων αυτών γιατρών, όπως επί παραδείγματι ο φιλόσοφος Ζαν Πολ Σαρτρ που ήταν ανιψιός του Αλμπερτ Σβάιτσερ ή ο κορυφαίος ψυχίατρος Καρλ Γιουνγκ που κατηγόρησε τον νομπελίστα – συντάκτη της Χάρτας των Δικαιωμάτων των Αφρικανών το 1927 ότι θέλησε να παραστήσει τον Μεσσία.