Μπέρτολτ Μπρεχτ (Η΄)

Τελειώνω με την αναφορά μου μέσω παλαιών κριτικών μου για το έργο του Μπέρτολτ Μπρεχτ (που δυστυχώς στις μέρες μας υπνώττει!) με κάποιες γενικές, πάντα επίκαιρες θέσεις της κριτικής μου στο «ΒΗΜΑ», πρώτα επ’ ευκαιρία που το 1981 το έργο του μεγάλου δραματουργού «Η εξαίρεση και ο κανόνας», ένα πυκνό μανιφέστο της ιδεολογίας της δημιουργίας του, παίχθηκε από το «Θεατρικό Εργαστήρι» Θεσσαλονίκης, σε σκηνοθεσία του Γιώργου Ρεμούνδου: «Ο Μπρεχτ ξεκινάει το έργο από μια θεωρητική σωστή θέση. Καθετί που εμφανίζεται ως κανόνας, ως οικείο, ως φυσικό, δεν είναι λογικά απαραίτητο να είναι τέτοιο. Δεν είναι λογικό κατ’ ανάγκην, αλλά είναι λογικό κατά συνθήκην. Με βάση μια απλή ιστορία αποδομεί όλους τους αστικούς θεσμούς και αποδεικνύει πως ένα σύστημα υπακούει σε μια εσωτερική λογική και έχει κύρος, γιατί βασίζεται πάνω σε μια σειρά αξιώματα που, κατά κανόνα, είναι αυθαίρετα. Η διαλεκτική του Μπρεχτ αποκαλύπτει πως η αστική λογική είναι αυθαίρετη, άρα και κάθε θεσμός που στηρίζεται πάνω στα αξιώματά της. Η διαλεκτική προσέγγιση του Μπρεχτ φτάνει σε απροσδόκητα συμπεράσματα. Το ταξικό μίσος, η πάλη των τάξεων, είναι αξίωμα της αστικής κοινωνίας, ισχυρίζεται, κι αν ακόμη οι προλετάριοι το αρνούνται, το σύστημα το επιβάλλει. Η δικαιοσύνη του αστικού κράτους δεν υπερασπίζεται μόνο τα δικαιώματα των κυρίων, περιγράφει και τα καθήκοντα των δούλων. Για να τεθεί ο κύριος, πρέπει να τεθεί και ο δούλος, για να έχει νόημα ο νόμος. Εδώ ο πειρασμός μας αναγκάζει να αντιστρέψουμε το σχήμα και ο πονηρός Γερμανός φαίνεται να το υπαινίσσεται. Μήπως και σε ένα άλλο, μη αστικό σύστημα λογικής, για να τεθεί ο προλετάριος, πρέπει συνεχώς να εφευρίσκεται ο κύριος; Οι Δίκες της Μόσχας δεν άργησαν να επιβεβαιώσουν τον κανόνα που έθεσε ο Μπρεχτ με το έργο του το 1930. Κάθε σύστημα είναι ένας κανόνας που στηρίζεται πάνω σε αυθαίρετα αξιώματα και επιβεβαιώνεται από τις εξαιρέσεις. Νόμος είναι η μετωνυμία του αυθαίρετου. Η συνήθεια δε μας επιτρέπει να δούμε πως πίσω από το οικείο κρύβεται το παράδοξο. Ο Μπρεχτ μας βοηθάει να βλέπουμε κάτω από τον κανόνα την κατάχρηση, ανεξάρτητα κάθε φορά αν βρίσκουμε και την κατάλληλη θεραπεία για να διορθώσουμε το στραβό. Δεν αποκλείεται η όποια θεραπεία να είναι ένας νέος κανόνας. Διαλεκτικά αυτό πάντως είναι “νόμιμο”. Ο Μπρεχτ αυτό το κατενόησε, πως δηλαδή η διαλεκτική δεν είναι λύση, ούτε θέση, είναι μέθοδος και αίρεση».

Το Γ’ Ράιχ

Το 1974 ο Κάρολος Κουν στο «Θέατρο Τέχνης» σκηνοθέτησε το έργο του Μπρεχτ «Τρόμος και αθλιότητα του Γ’ Ράιχ». Σημείωνα τότε στην κριτική μου στο ΒΗΜΑ: «Στο παλιότερο, σπονδυλωτό έργο του (1938) “Τρόμος και αθλιότητα του Γ΄ Ράιχ” ο Μπρεχτ εκθέτει, με μια δύναμη και μια πυκνότητα εκπληκτική τις περισσότερες φορές, την καλπάζουσα πορεία ενός κράτους από τη βία στον τρόμο και από τον τρόμο στην αθλιότητα και την αναπόφευκτη καταφυγή του στον πόλεμο. Ανατέμνει όλον τον μηχανισμό, τον διαλύει και “επιδεικνύει” τους αρμούς του και τα μέλη του. Από αυτή την άποψη το έργο είναι προγραμματικό, προσχεδιασμένο. Αφού θέσει, δηλαδή, τη συνθήκη και τους όρους, μελετά τις επιμέρους αντιδράσεις του συστήματος που εξετάζει. Οι παραγωγικές σχέσεις, η πολιτική, η παιδεία, η δικαιοσύνη, η θρησκεία, η νεολαία, η ηθική, η επιστήμη, η συντροφικότητα, ο έρωτας απλώνονται πάνω στο τραπέζι και αφήνονται να αποκαλύψουν τη σήψη τους. Η εντιμότητα του Μπρεχτ είναι επιστημονικά ανεπίληπτη. Ενώ χρησιμοποιεί τη διαλεκτική μέθοδο για την εξέταση, αφήνει τις αντιφάσεις να λειτουργήσουν μόνο στο ομόλογο κλίμα τους. Αυτό που μπλοκάρεται είναι η ίδια η αστική ιδεολογία. Ο αστός δικαστής, εκπαιδευτικός ή επιστήμονας αισθάνονται άβολα μέσα στις αρχές τους. Ο Μπρεχτ αρκείται να υποδείξει πως οι αρχές αυτές οδηγούν αναγκαστικά στη βία, γιατί η βία δεν είναι μια αρρώστια του συστήματος, είναι το ίδιο το σύστημα. Η ανοχή το συντηρεί, η αμοιβαία υποψία το στεριώνει, η υπεκφυγή το τρέφει, η υποταγή το δικαιώνει. Αν κάθε Γερμανίδα δεν έστελνε το κορίτσι στην κατασκήνωση, αν κάθε αρραβωνιαστικιά δεν “ακουμπούσε” το μεροκάματό της για τις μπότες του Ες – Ες της, αν κάθε γιατρός υπάκουε στην επιστήμη του και όχι στη ζεστασιά της θεσούλας του, αν κάθε μάνα δεν έκρυβε τα δάκρυα για το βασανισμένο παιδί της, αν, τέλος, κάθε Γερμανός υπερασπιζόταν τις αξίες του, το σύστημα της βίας θα κατέρρεε. Θα κατέρρεε, όμως; Ο Μπρεχτ δεν φαίνεται να το πολυπιστεύει. Αντίθετα, φαίνεται να δέχεται πως αυτές οι “αξίες” εκτρέφουν τη βία. Γι’ αυτό εκείνο το “ΟΧΙ” του τέλους είναι “όχι” στις αξίες, είναι “όχι” σε έναν τρόπο σκέψης, σε ένα είδος παιδείας και επιστήμης. Δεν είναι άρνηση στη συγκεκριμένη κατάχρηση εξουσίας. Είναι άρνηση σε μια ορισμένη χρήση του ανθρώπου. Η γραφή των μικρών επεισοδίων είναι λιτή. Προβάλλονται οι αναγκαίες για την απόδειξη σχέσεις, έτσι ώστε η θέση και η αντίθεση να βοούν. Βέβαια, ο “Σταυρός με την κιμωλία”, η “Δικαιοσύνη”, ο “Καταδότης”, τα “Μαύρα παπούτσια” είναι μικρά αριστουργήματα, ενώ άλλα σταθμεύουν στη διαγραφή και εξυπηρετούν το γενικό σχέδιο».

Ο πόλεμος

Με αφορμή ένα ακόμα έργο του Μπρεχτ, τον «Σβέικ στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο» (διασκευή από το διάσημο μυθιστόρημα του Χάσεκ), έγραφα το 1974: «Ο πόλεμος για τον Μπρεχτ είναι ένα φαινόμενο ιστορικό, μέσα στο οποίο μπορεί να μελετήσει σαφέστερα τις αντιφάσεις της ανθρώπινης κοινωνίας. Κάθε φορά η συσσωρευτική του μέθοδος καταλήγει σε ένα άλλο πόρισμα, ενώ το βασικό θεώρημα παραμένει αμετακίνητο. Οσο ο κόσμος θα κινείται με τη σύγκρουση των συμφερόντων, όσο δεν θα μεταβάλλονται οι σχέσεις παραγωγής, όσο θα κυβερνάει ο νόμος της αγοράς, της προσφοράς και της ζήτησης, όσο ο πλούτος θα είναι στοιχείο ισχύος και η καταπίεση των ανθρώπων θα δημιουργεί την ηθική συμπεριφορά, ο πόλεμος είναι αναπόφευκτα το έσχατο όπλο και η καταφυγή της άρχουσας τάξης. […] Στις “Ιστορίες του κ. Κόινερ” ο Μπρεχτ αναπτύσσει την τακτική ενάντια στη βία, όταν η αντί-βία είναι αδύνατη. Είναι γνωστή η αντίθεσή του για τον ρομαντικό ηρωισμό, για την ανώφελη θυσία. Στον κλασικό χαρακτήρα του Σβέικ βρήκε ένα ιδανικό πρότυπο αυτής της τακτικής. Ο άπραγος Σβέικ εισέρχεται στον μηχανισμό και τον αποδιοργανώνει. Δεν τον καταστρέφει, γιατί δεν μπορεί. Αλλοιώνει τον ρυθμό του και το ύφος του. Δείχνει τις αδυναμίες του, υπηρετώντας τις λεπτομέρειές του. Ρίχνει λάδι στη φωτιά για να αποκαλύψει τις προθέσεις των εμπρηστών. Γελοιοποιεί τον κώδικα, φωνάζοντάς τον δυνατά. Απομυθοποιεί τη δύναμη και το κύρος του συστήματος με το να γίνει μανιακά συστηματικός. […] Στον “Σβέικ” ο Μπρεχτ μελετά και εκθέτει την παρατήρησή του πάνω στη συμπεριφορά των ανθρώπων σε μια κατεχόμενη χώρα. Πλάι στον Σβέικ συσσωρεύει μια σειρά από στάσεις – αντιστάσεις. Περιγράφει τη φθορά του συστήματος, άλλοτε με τη ζεστή ανθρώπινη στάση, με την εξασφάλιση του ψωμιού, με το παράνομο έντυπο, τη διοχέτευση της πληροφορίας, την παθητική αντίσταση, την επιστροφή στις ρίζες, στη δολιοφθορά. Είναι ενδεικτικό πως δέχεται ως δολιοφθορά, ακόμη και το να στερηθεί η γυναίκα του αξιωματικού του εχθρού τη χαρά να έχει στο σαλόνι της ένα τσέχικο σκυλάκι. Ο μεγάλος λάκκος σκάβεται με μικρές φτυαριές και “ανεπαισθήτως”».