Ενα πειραχτήρι της γραφής

Ο Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ (1929-2022) υπήρξε κατεξοχήν πολιτικός συγγραφέας και ποιητής. Η συνήθως δοκιμιακής κατεύθυνσης γραφή του ήταν ισορροπημένη, νευρώδης, με μετρημένα πετάγματα προς τη φιλοσοφική σφαίρα, με εύστοχες και ευφυείς παρατηρήσεις που σπανίως σου επέτρεπαν να βαρεθείς. Είναι εμφανές από τα βιβλία του, και ουδέποτε το απέκρυψε, ότι απόλαυσε τη ζωή που του προσφέρθηκε, περιλαμβανομένων των ατομικών και συλλογικών δραμάτων, καθώς θεωρούσε ότι αυτά είναι που διαποικίλλουν την ύπαρξή μας. Υπήρξε ακόμη εμφανές ότι επρόκειτο για ένα πειραχτήρι της γραφής. Του άρεσε η πρόκληση και απολάμβανε ακόμα και τους εναντίον του λιβέλους.

Στη χώρα μας, ο Εντσενσμπέργκερ έγινε γνωστός κυρίως από Το σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας (την πιο πρόσφατη έκδοση του βιβλίου είχαμε το 2019, επίσης από την Εστία, σε μετάφραση του Σπύρου Μοσκόβου). Εκεί, με ένα πολυφωνικό κράμα κολάζ, συνεντεύξεων, μαρτυριών και ποικίλων ειδών αφηγηματικής γραφής αναφερόταν στα έργα και στις ημέρες του αναρχικού Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο.

Περί τα τέλη της δεκαετίας του ’60 έζησε για παρατεταμένα χρονικά διαστήματα στην Κούβα ως προσκεκλημένος της επαναστατικής κυβέρνησης των «μπαρμπούντος». Ομολογεί στο τρίτο μέρος του Αναβρασμού πως πέρασε καταπληκτικά εκεί παρέα με τη ρωσίδα δεύτερη σύζυγό του, τη Μάσα. Διέμεναν στο φημισμένο, ήδη από τον Μεσοπόλεμο, ξενοδοχείο / καζίνο Νασιονάλ, πίνοντας από νωρίς μοχίτο και νταϊκίρι, δημιουργώντας επαφές με ποικίλες διασημότητες που ταξίδευαν τότε στην πατρίδα του «Τροπικού Σοσιαλισμού», παίρνοντας μέρος (μάλλον εν είδει παιδιάς) στη συγκομιδή του ζαχαροκάλαμου, κάνοντας παρέα με κουβανούς συγγραφείς, χορεύοντας σάλσα στο περίφημο καμπαρέ Τροπικάνα και εν τέλει ζώντας τα αδιέξοδα της κουβανικής οικονομίας που αποτυπώνονται με ασυνήθιστη οξύτητα και σαρκασμό στο βιβλίο. Σταχυολογώ ένα μόνο απόσπασμα:

«…Ο παντογνώστης (Φιντέλ) ήταν στα οικονομικά ζητήματα στούρνος. Τον εξόργιζε το ότι η οικονομία δεν έκανε ό,τι του κάπνιζε. Δυσκολίες να ανταποκριθεί στις περιστάσεις είχε και ο αξιολύπητος Ερνέστο Γκεβάρα, που ως υπουργός Οικονομίας ήταν υποχρεωμένος να ασχολείται με το ζήτημα του πώς φτιάχνει κανείς οδοντόκρεμα. Ως διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας όφειλε να περιφρουρεί ένα νόμισμα που δεν άξιζε ούτε το χαρτί στο οποίο ήταν τυπωμένο».

Ο τότε σαραντάχρονος Εντσενσμπέργκερ είχε ως διαβατήριο, πέραν της ήδη παγιωμένης λογοτεχνικής του φήμης, τη συμμετοχή του στη Νέα Αριστερά και στη λεγόμενη τότε «εξωκοινοβουλευτική αντιπολίτευση». Φημολογείτο πως οι επαφές του έφταναν ως τις παρυφές του γερμανικού ένοπλου αγώνα, ενώ γεγονός ήταν πως η νορβηγίδα πρώην σύζυγός του ήταν άκαμπτων σταλινικών πεποιθήσεων. Ταυτόχρονα βέβαια ήταν πανέξυπνος. Ηξερε να ελίσσεται και να αποφεύγει τις κακοτοπιές, όπως έμμεσα παραδέχεται ο ίδιος στο βιβλίο. Επιπλέον αποδεχόταν όλες τις πιθανές και απίθανες προσκλήσεις για επισκέψεις και βραβεύσεις φιλολογικού χαρακτήρα σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη (μεταξύ αυτών στην Ταϊτή, όπου γνώρισε τον Σαλβαδόρ Αλιέντε και τα απομεινάρια του βολιβιανού αντάρτικου που είχε οργανώσει ο Τσε, στην Καμπότζη του Σιχανούκ, στην Τεχεράνη του Σάχη, στο Πορτ Ντάργουιν της Βόρειας Αυστραλίας – για να μην αναφέρουμε τα αναρίθμητα «μπανάλ» ταξίδια του στο Αμστερνταμ, στο Λονδίνο ή στη Στοκχόλμη).

Οντας Γερμανός και επιπλέον αριστερός, ο Εντσενσμπέργκερ είχε λοιπόν την έξωθεν καλή «σοσιαλιστική μαρτυρία». Στα δύο πρώτα συναρπαστικά κεφάλαια του Αναβρασμού παρακολουθούμε τις επισκέψεις του στη Σοβιετική Ενωση το 1963 και το 1966. Εκεί γνώρισε τη μετέπειτα σύζυγό του Μάσα – η οποία, σημειωτέον, έμελλε να αυτοκτονήσει αργότερα στο Λονδίνο, όντας ανίκανη να προσαρμοστεί στις απαιτήσεις του δυτικού κόσμου. Από τις προνομιακές του περιηγήσεις στην πατρίδα του υπαρκτού σοσιαλισμού εμπνεύσθηκε την εδώ παραδειγματική καταγραφή. Τον παρακολουθούμε μαζί με άλλες διασημότητες, ανάμεσά τους και ο υποστηρικτής του καθεστώτος Ζαν Πολ Σαρτρ, να συναντά τον Χρουστσόφ στο θέρετρό του στο Σότσι της Γεωργίας, να επισκέπτεται τις πρωτεύουσες των ασιατικών «ισλαμικών» δημοκρατιών της ΕΣΣΔ, να φτάνει ως το Νοβοσιμπίρσκ της Σιβηρίας και ως τη λίμνη Βαϊκάλη, να επισκέπτεται υδροηλεκτρικά φράγματα, βιομηχανίες χαρτοπολτού και κέντρα επιστημονικών ερευνών χαμένα στη σιβηριανή τάιγκα, ενώ διαπίστωνε την από τότε τρομακτική καταστροφή της φύσης, συντελούμενη εν ονόματι της επίτευξης των στόχων που έθεταν τα περιώνυμα 5ετή Πλάνα. Οι σελίδες για το Μπακού του Αζερμπαϊτζάν και την Κασπία Θάλασσα με τις πετρελαιοπηγές της είναι πολύ καλό παράδειγμα αμιγούς ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, με μια σκληρή ποιητικότητα να αναδύεται μέσα από την κοινωνιοανθρωπολογική του ματιά. Η περιγραφή των κομουνάλκα, παλιών σπιτιών που διαιρούνταν σε μικρά διαμερίσματα για να στεγάσουν πολλούς ενοίκους και όπου καταργούνταν κάθε έννοια ιδιωτικότητας, είναι συγκλονιστική. Η ανυπαρξία κοινωνικής ζωής ή κάποιας μορφής διασκέδασης στη Μόσχα και στο Λένινγκραντ της εποχής, επίσης. Αλλά και η σκιαγράφηση που κάνει του έργου και της ζωής ποιητών όπως η Αχμάτοβα, ο Γεφτουσένκο και ο Ερενμπουργκ εγείρει ένα ενδιαφέρον πολύ πέραν της λογοτεχνίας, για να αγγίξει τους κύκλους των χαφιέδων, των μυστικών υπηρεσιών και της αντικαθεστωτικής διανόησης.

Η αυταπάτη
του κομμουνισμού

Ο Εντσενσμπέργκερ παραμένει παρά ταύτα ένας προνομιούχος ταξιδιώτης ανά την απέραντη ΕΣΣΔ, μέχρι τουλάχιστον η αναρχική γραφή του να διεγείρει την καχυποψία των Αρχών. Αγαπάει τη Ρωσία και γοητεύεται από την ιστορία της. Βλέπει με επιείκεια τις παρεκτροπές του σταλινισμού ως εγγεγραμμένες – με μια διαλεκτική πανουργία του λόγου – στον γενετικό κώδικα των ολιστικών θεωριών, αν όχι θρησκειών. Η κατανόησή του για τα ανθρώπινα βρίσκει έρεισμα στην παραδοχή ότι ο κομμουνισμός είναι μια μεγάλη αυταπάτη και ότι νομοτελειακά οδηγεί σε κατάλυση της δημοκρατίας. Επικαλείται προς τούτο τον ίδιο τον Φιντέλ Κάστρο, στο τρίτο και εκτενέστερο μέρος του βιβλίου, όταν, πριν ακόμα από την πρόσδεσή του στο άρμα της Μόσχας, ο κουβανός ηγέτης είχε δηλώσει: «…Η κυβέρνησή μου θα καταγγείλει όλες τις συμφωνίες με κράτη που συμπεριφέρονται διδακτορικά – κατά κύριο λόγο αυτό αφορά τη Σοβιετική Ενωση. Καταπιέζει την ελευθερία σε καμιά δεκαριά χώρες της Ευρώπης και άνοιξε πυρ με αυτόματα όπλα κατά του ανυπεράσπιστου ουγγρικού λαού. Δεν υπάρχει στον κόσμο χειρότερο παράδειγμα δεσποτισμού».

Το εκτενέστερο αυτό τρίτο κεφάλαιο του βιβλίου είναι δομημένο εν είδει διαλόγου μεταξύ του νυν και του τότε συγγραφέα που ήταν. Ο υπερώριμος ογδοντάρης εαυτός του κάνει ερωτήσεις στον τότε φιλόδοξο και αδηφάγο εξεγερμένο σαραντάρη, αδυνατώντας να κατανοήσει τι τον είχε γοητεύσει στη Νέα Αριστερά. Υπάρχουν πολλές ενδιαφέρουσες σελίδες σπαρμένες με περιστατικά από το φοιτητικό κίνημα, τον Μάη του ’68 κ.λπ. Αν πάντως, πέραν της γοητείας των εκτεταμένων ιστοριών, της παράθεσης γνωριμιών και των ταξιδιών μιας ολόκληρης ζωής, προκύπτει από αυτόν τον εκτεταμένο διάλογο ένα συμπέρασμα, πρόκειται για την παραδοχή του θριάμβου της σοσιαλδημοκρατίας στη Δυτική Ευρώπη, η οποία, αποδεχόμενη, πέραν των δημοκρατικών ιδεωδών, τα κελεύσματα μιας «αγοράς με ανθρώπινο πρόσωπο», δόμησε την ειρηνικότερη περίοδο στην πρόσφατη τουλάχιστον Ιστορία, αλλά και την πλέον παρατεταμένη φάση ευημερίας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Μέχρι τουλάχιστον τις μέρες μας.

Μερικές ακόμη παρατηρήσεις για κατακλείδα: ο Εντσενσμπέργκερ αναθεωρεί εδώ πλήρως τη θρυλούμενη συνάφειά του με τη γερμανική τρομοκρατία της εποχής, ενώ θεωρεί καθυστερημένους τους εγκεφάλους κινήσεων τύπου Μπάαντερ – Μάινχοφ. Κατηγορεί τον Φιντέλ Κάστρο ότι θα προτιμούσε έναν πυρηνικό όλεθρο από το να χάσει την εξουσία κατά την κρίση των πυραύλων του. Εν τέλει δε αποδεικνύεται άτεγκτος με όσα καθεστώτα τον φιλοξένησαν στη διάρκεια της ζωής του αποσκοπώντας στη θετική του μαρτυρία. Η αναθεώρηση είναι πλήρης και η αντιστικτική εξιστόρηση των πεπραγμένων του παραδειγματική.

Αιωνία η μνήμη και οι εποχές που τον διαμόρφωσαν.

{1BSYG}Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ{CR}Αναβρασμός{CR}Μτφ. Σπύρος Μοσκόβου{CR}Εκδ. Εστία, 2016, σελ. 33{1BSYG}4