Οι ποιητικές μεταμορφώσεις του Τάκη Παπατσώνη

Εμπλουτίζεται η ελληνική βιβλιογραφία για την ιδιότυπη όσο και σαγηνευτική περίπτωση του ποιητή Τάκη Παπατσώνη (1895 – 1976) με την έκδοση που αναμένεται από τη συνεργασία (Librofilo & Co) δύο γνωστών – και στο «Βιβλιοδρόμιο» – ανθρώπων του βιβλίου: της Μαρίας Γυπαράκη, που ολοκλήρωσε το ταξίδι του «Στιγμού», και του Αγη Αθανασιάδη, ο οποίος δίνει σταθερό ραντεβού με αμετανόητους βιβλιόφιλους στο βιβλιοπωλείο Librofilo στο Κουκάκι. Το «Απαντα τα ευρεθέντα» φέρει την επιμελητική σφραγίδα του Βασίλη Μακρυδήμα, διδάκτορα της Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, τη συμβολή του οποίου εντοπίζουμε ήδη στην εξαντλητική μονογραφία για την πορεία του Παπατσώνη ως κριτικού και δοκιμιογράφου «Στον αστερισμό των αντιθέσεων» (Gutenberg, 2021), αλλά και στο καλαίσθητο τομίδιο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος «Τ. Κ. Παπατσώνης. Το κριτικό και δοκιμιακό έργο του» (2020), όπου περιλαμβάνονται επίσης συνεισφορές των Γιάννη Δημητρακάκη, Βασίλη Βασιλειάδη, Βασίλη Λέτσιου. Αξίζει να θυμίσουμε, παρεμπιπτόντως, ότι ο πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της ΕΒΕ, Σταύρος Ζουμπουλάκης, έχει καταθέσει τη δική του συνεισφορά με το βιβλίο «Αρχή Σοφίας και κατακόκκινα όνειρα. Πίστη και έρωτας στον Τ. Κ. Παπατσώνη» (εκδ. Πόλις, 2017) τονίζοντας την ανάγκη να επανασυστηθεί ο ποιητής στο αναγνωστικό κοινό («ο κατεξοχήν θρησκευτικός ποιητής της νεοελληνικής λογοτεχνίας, ήταν βαθιά πιστός χριστιανός, καθολικής όμως παιδείας και πνευματικότητας – ποιος να τον καταλάβει λοιπόν στην Ελλάδα; Κάτι “χειρότερο”: ήταν ενωτικός και οικουμενιστής»).

Στη νέα έκδοση ο Β. Μακρυδήμας συγκέντρωσε όλα τα εκτός συλλογών ποιήματα του Παπατσώνη και τα επιμελήθηκε στις λεπτομέρειές τους με γνώση και ευαισθησία, όπως σημειώνει στο προλογικό σημείωμα η Αθηνά Βογιατζόγλου, καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Ο αναγνώστης θα βρει εδώ 95 εν πολλοίς άγνωστα ποιήματα, γραμμένα σε ένα διάστημα από την ηλικία των 16 ετών έως τον θάνατό του το 1976. Αποτυπώνεται, λοιπόν, σύμφωνα με την Αθηνά Βογιατζόγλου, η μεγάλη θεματική, υφολογική, τεχνοτροπική και μετρική ποικιλομορφία, χωρίς να λείπουν, όπως είναι φυσικό, ανώριμα δείγματα γραφής ή και κάποιες στιγμές εκφραστικής θολότητας ή πλατειασμού. Το «Β», με την άδεια των εκδοτών, προδημοσιεύει ένα απόσπασμα από την Εισαγωγή του επιμελητή.

Έχουμε… στη διάθεσή μας ενενήντα πέντε ποιήματα -μαζί με τα ανέκδοτα του παραρτήματος-, τα οποία δεν συμπληρώνουν μόνο το έργο μιας σημαίνουσας ποιητικής φυσιογνωμίας των ελληνικών γραμμάτων, αλλά, κυρίως, αναδεικνύουν το πολυσχιδές δημιουργικό πνεύμα της. Στον Παπατσώνη, το ρεύμα ενός φυσιοκρατικού λυρισμού, το ρεύμα του μυστικισμού και το ρεύμα

της βιβλικής-χριστιανικής κληρονομιάς διασταυρώνονται με ατέρμονες υποχωρήσεις και εντάσεις. Μέσα σε αυτό το στοχαστικό μάγμα μορφοποιείται η αντίληψη του ποιητή πως η αλήθεια και η ομορφιά αυτού του κόσμου δεν είναι μόνο έννοιες αδιαχώριστες αλλά καταλήγουν σε μια γνωσιολογία θρησκευτικού τύπου. Ο ίδιος, ωστόσο, σε μεγάλη ηλικία, έξι χρόνια πριν από τον θάνατό του, θα επιχειρήσει, για πρώτη φορά, να αποτινάξει τον τίτλο του θρησκευτικού ή χριστιανικού ποιητή, εντάσσοντας το ποιητικό και πεζό έργο του στο ευρύτερο πλαίσιο της μεταφυσικής. Γράφει χαρακτηριστικά σε ένα εξόχως εξομολογητικό κείμενό του, το οποίο θησαύρισα μόλις πριν από μερικούς μήνες:

Μια και σκέφτομαι να φέρω στο Φως, για πρώτη φορά, κάποιες σελίδες από το προσωπικό μου Ημερολόγιο, που κρατώ χωρίς διακοπή πολλές δεκάδες χρόνια, θα ήθελα να επαναλάβω κάτι, που δεν αφίνω περίσταση χωρίς να το δηλώσω, σχετικά με τα γραπτά μου: διαρκώς, σε όσους έχουν την καλωσύνη ν’ ασχολούνται με αυτά, διαμαρτύρομαι για τους χαρακτηρισμούς και τις σχηματικές κατατάξεις, σύμφωνα με τις οποίες ονομάζομαι «χριστιανικός ποιητής» ή «ο τελευταίος νεοχριστιανός», και, προκειμένου για μιαν άλλη σειρά έργων μου, τα χαρακτηρίζουν «ταξειδιωτικά» ή «περιηγητικά». Βέβαια, τέτοιες καλόπιστες κρίσεις, αν θελήσει κανείς να τις κρίνει επιφανειακά και επιπόλαια, μπορούν να δικαιολογηθούν. Δεν ανταποκρίνονται ωστόσο στην πραγματικότητα. Θέλω να εξηγήσω, πως ό,τι έγραψα, από την εποχή που ήμουν ακόμη δεκαπέντε ή δεκάξι χρονών (άσχετα από την οποιαδήποτε ποιότητα) το χρωστώ σε μιαν ομοειδή εσωτερική παρόρμηση και σε μιαν ιδιότυπη «ποιητική» διάθεση, που πηγάζει από μέσα μου και την εσωτερική αυτή ακτινοβολία την προβάλλει συχνά προς τα έξω, και αυτά τα έξω τα προβάλλει με την εσωτερική διαίσθηση, τόσο που παύουν να έχουν την υλική υπόστασή τους, αφομοιώνονται με την πηγή, που βρίσκεται μέσα μου. Η διάθεση αυτή κι’ η παρόρμηση δεν έπαψαν ποτέ να είναι μεταφυσικές, ακόμη κι’ όταν, στα πρώτα χρόνια μου τα μόλις εφηβικά, δεν είχα επίγνωση του τι θα πει «Μεταφυσική». Θέλω δηλαδή να τονίσω, πως ανεξάρτητα από τη μορφή που παίρνει η έκφραση αυτών των παρορμήσεων, είτε μορφοποιείται σε ποίημα μακρύ ή σύντομο, είτε αναφέρωνται σε περιγραφές τόπων ή καταστάσεων, σε εξωτερική μορφή πεζού λόγου (λ.χ. Ασκηση στον Αθω, Μολδοβαλαχικά του Μύθου, είτε αισθητικά ή κριτικά δοκίμια, απ’ αυτά που περιέχονται στον Τετραπέρατο Κόσμο, είτε σε σελίδες προσωπικού ημερολογίου) όλα χωρίς εξαίρεση ανήκουν στην ενιαία κατηγορία της «Μεταφυσικής» και η ουσία τους και τα κίνητρά τους είναι αποκλειστικά και μόνο «Ποιητική», σύμφωνα με τη δική μου αντίληψη του τι είναι Ποίηση (1)

Ο Παπατσώνης είναι πεπεισμένος ότι η θρησκευτική ταμπέλα αποβαίνει ασφυκτικά δεσμευτική για τον γενικό προσδιορισμό του έργου του, και, αντιθέτως, ο ίδιος προκρίνει την ένταξή του στον χώρο της μεταφυσικής. Πρόκειται για μια έννοια η οποία, στην καθημερινή της χρήση, εύκολα αποβάλλει τη νοηματική της πληρότητα και συνοχή, ξεφεύγοντας προς τα όρια της αφαιρετικής ασάφειας. Ακολουθώντας κανείς αυτόν τον τρόπο σκέψης, θα μπορούσε να παραπλανηθεί και να πιστέψει πως έχουμε να κάνουμε με μια έξυπνα ενορχηστρωμένη κίνηση τακτικής εκ μέρους του Παπατσώνη, ώστε να αποσοβηθεί ο κίνδυνος της περιχαράκωσης του δημιουργικού του πνεύματος σε μια κατηγορία εξασθενημένου ενδιαφέροντος, όπως αυτή της θρησκείας. Μία τέτοια υπόθεση ισχυροποιείται ακόμη περισσότερο, όταν κανείς αναλογιστεί πως οι δύο Εκλογές που εξέδωσε ο Παπατσώνης οργανώθηκαν εσωτερικά σε ενότητες που στο μεγαλύτερο μέρος τους αντλούν την έμπνευσή τους από την εκκλησιαστική ορολογία («Αρχή Σοφίας», «Ο Ενιαυτός», «Το Ασματικόν», «Κατευθυνθήτω»). Επομένως, η επιλογή της μεταφυσικής αντί της θρησκείας μοιάζει πως μπορούσε να βοηθήσει στη διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού του, με τον ίδιο να απευθύνεται έτσι και σε αναγνώστες χωρίς αυστηρά θρησκευτικά ενδιαφέροντα.

Αν, ωστόσο, περιορίσουμε τη μεταφυσική σε ένα πιο στενά φιλοσοφικό επίπεδο, την εκλάβουμε δηλαδή ως έναν «κλάδο της φιλοσοφίας που ασχολείται: α. με τις γενικότατες αρχές και τους όρους της ύπαρξης, του είναι, β. με τον υπεραισθητό κόσμο», σύμφωνα με τον ορισμό που δίνεται στο Λεξικό Τριανταφυλλίδη, τότε μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα την, καθυστερημένη ομολογουμένως, απόφαση του Παπατσώνη να καταχωρήσει το έργο του σε αυτήν την κατηγορία. Τα ποιήματα που παρουσιάζονται εδώ αποκρυσταλλώνουν ακριβώς την προσπάθεια του ποιητή να ανιχνεύσει τις προϋποθέσεις της οντολογικής ύπαρξης του ανθρώπου και της σύνδεσής της με το επέκεινα. Για να είμαστε περισσότερο ακριβείς, τα ποιήματα αυτά, ειδικά στη χρονική τους ακολουθία, η οποία τηρείται εδώ, αναπαριστούν τις μεταμορφώσεις του μεταφυσικού σε εννοιολογικό, αισθητικό και ηθικό επίπεδο. Με άλλα λόγια, παρακολουθούμε σε μια ανελικτική πορεία τον τρόπο με τον οποίο ο Παπατσώνης εμπλέκεται με την προσπάθεια προσδιορισμού της οντολογικής εντελέχειας του ανθρώπου. Σημείο εκκίνησης αποτελεί η επίγεια ζωή, ενώ τελικό και τελειωτικό στάδιο η συνάντηση με τον Θεό όχι τόσο εκτός όσο εντός φυσικού κόσμου. Εδώ ακριβώς είναι το σημείο που θα πρέπει να εστιάσει κανείς περισσότερο, παρατηρώντας πως η μεταφυσική διάσταση της ποίησης του Παπατσώνη είναι αγκιστρωμένη στην εγκόσμια ζωή και όχι σε μια υπερβατική, θεϊκή σφαίρα. Η άφθονη παρουσία της φύσης στους στίχους του νομίζω ότι εξυπηρετεί αυτήν την εγκοσμίωση του νοήματος, την επιθυμία η εννοιολογική πυκνότητα της ποιητικής έκφρασης να μην της επιτρέψει να καταστεί εν τέλει σκοτεινή και ούτε το αποτέλεσμα να θεωρηθεί προϊόν μιας δυσνόητης φιλοσοφίας (2).

(1) Τ. Κ. Παπατσώνης, «Εισαγωγικό για ένα προσωπικό ημερολόγιο», Ορίζοντες, χρ. Α’ (νέα περίοδος), τχ. 3, 1970, σ. 6.

(2) Βλ. και τα σχετικά σχόλια του Βαγγέλη Αθανασόπουλου, Το ποιητικό τοπίο του ελληνικού 19ου και 20ού αιώνα, τ. Γ’, Καστανιώτης, 2007, σσ. 384-389.

Ενα ποίημα

Το Καράβι

Τo Καράβι πλέει σε μια νύχτα μαύρη

με τα φαναράκια του ως αστερισμό˙

κι’ απ’ την Παραλία τα βλέπω στο σκοτάδι,

κι’ η ψυχή ξανοίγει σε λαχταρισμό˙

(τη σιωπή της νύχτας εκεί δεν ταράζει

άλλο από τον άνεμο και την ταραχή.

Κι’ η ψυχή σαν άνεμος στο Καράβι κράζει

να σταθή λιγάκι και ναναπαυθή˙)

τα Κατάρτια του είνε σκιές παρηγορίας

μα τα φώτα απάνω και σε προσευχή.

Ω, με ποιο Καράβι, στο άγνωστο της Μοίρας

σαν ξανοίξη πέρα, θα συναντηθή!

Πού θα ταξιδέψη, πού πανιά θανοίξη

άντικρυ στον Ήλιον, άντικρυ στο Φως!

που εγώ το Καράβι τούτο τόχω κρύψη

στην Ψυχή κατάβαθα, κι’ ο Θεός βοηθός!

Ένας Φάρος πέρα θα το προσκαλή,

κι’ ένας Κάβος πέρα θέλει να το ιδή!

Ένα Μοναστήρι, στήν πλαγιά Βουνού,

γέρνει προς το πέλαο,

στο διάβα του άσπρου Καραβιού!

Αύριο δε θα το βλέπω, θα γέρνω όμως κι’ εγώ

ναν το ιδώ και μέρα, ναν το ιδώ και νύχτα

να ευχαριστηθώ!

Πάντα πλέει εμπρός μου Καράβι αργά αργά

και με το μαντήλι του λέω να πλέι καλά!

Πρώτη δημοσίευση «Λύρα», τχ. 4-5,
Απρίλιος-Μάιος 1919, σ. 171

(υπογραφή ΠΑΠΑΤΖΩΝΗΣ nobilissimus)

Από το Επίμετρο:

«Είναι από τις σπάνιες στιγμές που ο Παπατσώνης δουλεύει πάνω στο τροχαϊκό μέτρο. Περισσότερη, όμως, γοητεία παρουσιάζει το θέμα του ποιήματος. Αγαπημένο σύμβολο στην ποίηση του γαλλικού συμβολισμού, που αργότερα θα μεταφυτευθεί και θα γνωρίσει διάδοση τόσο ανάμεσα στους Έλληνες μετασυμβολιστές (Κώστα Ουράνη, Κώστα Καρυωτάκη, Μαρία Πολυδούρη κ.ά.) όσο και στον ιδιότυπο και μεταιχμιακό Γιάννη Σκαρίμπα, αλλά και στον Οδυσσέα Ελύτη ως πυρηνικό εκπρόσωπο της “αιγαιακότητας” της «γενιάς του 1930», το καράβι φορτίστηκε κυρίως με την έννοια του ανολοκλήρωτου, του ανέφικτου, του ματαιωμένου, της μελαγχολικής αντιμετώπισης της πίκρας της ζωής (όχι προφανώς από τη μοντερνιστική γενιά του Μεσοπολέμου). Εξαίρεση, ίσως, αποτελούν τα γνωστά πλοία του Κ. Π. Καβάφη, ένα ποίημα ποιητικής, του τρόπου δηλαδή κατά τον οποίο γεννάται η τέχνη του στίχου. Εμβληματικός ήταν (από τη δεκαετία του 1910 που αρχίζει να μεταφράζεται συστηματικά και στην Ελλάδα) και παραμένει μέχρι τις μέρες μας ο τρόπος με τον οποίο το σύμβολο αυτό τέθηκε στο κέντρο της ποιητικής του «καταραμμένου» Arthur Rimbaud στο διάσημο «Μεθυσμένο Καράβι». Ωστόσο, αν στον Γάλλο ποιητή το καράβι εξέφρασε, μεταξύ πολλών άλλων, μέσα από τον πυκνό και σκοτεινό λυρισμό του δημιουργού, ένα ουτοπικό όραμα για τη σύνδεση του επέκεινα με τον επίγειο κόσμο, όπου η μεταφυσική γαλήνη αναμετράται με τον εγκόσμιο κολασμό,12 στα συμφραζόμενα του Παπατσώνη το καράβι δεν χάνει με τίποτα την υπερβατική του αίγλη, τη δύναμη να καταλύει το σκοτάδι και να φωτίζει το δρόμο της ζωής, εγγυώμενο τόσο την κοσμική όσο και τη μεταφυσική νηνεμία».

{1BSYG}Τ.Κ.Παπατσώνης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Άπαντα {LF}τα ευρεθέντα{2BTIT}{CR}{3BEKD}Φιλολογική επιμέλεια – εισαγωγή – επίμετρο Βασίλης Μακρυδήμας{CR}Εκδ. Librofilo & Co{CR}Αναμένεται στις {LF}10 Δεκεμβρίο{3BEKD}υ