Είναι η τουρκική ηγεσία ανορθολογική;

Τη μια μέρα η ηγεσία της Τουρκίας απειλεί με αιφνιδιαστικό πόλεμο (χρησιμοποιώντας τους στίχους ενός λαϊκού άσματος «θα ‘ρθουμε ξαφνικά ένα βράδυ»). Την άλλη εμφανίζεται διαλλακτική και μιλά για ειλικρινή διαπραγμάτευση με σκοπό την ειρηνική επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών. Τη μια μέρα εμφανίζεται ως περιφερειακή υπερδύναμη που αναβιώνει την Οθωμανική Αυτοκρατορία, και την άλλη ως πιστός τοποτηρητής των δυτικών συμφερόντων στην περιοχή. Μια στο ζεστό και μια στο κρύο. Τίθεται λοιπόν το ερώτημα αν η ασταθής συμπεριφορά της τουρκικής ηγεσίας είναι ανορθολογική, με στοιχεία μεγαλομανίας.

Η ανορθολογική συμπεριφορά έχει οριστεί με δύο τουλάχιστον τρόπους. Αφενός, ως ανορθολογικός ορίζεται ο δρων που δεν ξέρει τι θέλει, αλλάζει προτιμήσεις κάθε λίγο και λιγάκι, είναι παρορμητικός. Αφετέρου, ως ανορθολογική έχει οριστεί η συμπεριφορά που πηγάζει από μη ρεαλιστικές αντιλήψεις του περιβάλλοντος και των σχέσεων μέσων – σκοπών. Εδώ δεν μιλάμε απλά για λάθη στην ανάλυση, αλλά για έλλειψη επαφής με την πραγματικότητα. Προφανώς αυτό δεν ισχύει με την Τουρκία. Οπως το βλέπουν οι Τούρκοι, οι Ελληνες είναι αυτοί που έχουν χάσει την επαφή με την πραγματικότητα διότι, εκατό χρόνια μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης και ενώ έχει αλλάξει δραματικά ο συσχετισμός δυνάμεων μεταξύ των δύο χωρών, οι Ελληνες αρνούνται την επαναδιαπραγμάτευση με όρους που ανταποκρίνονται στη σημερινή πραγματικότητα, δηλαδή στον ευνοϊκότερο για την Τουρκία συσχετισμό δυνάμεων.

Πολύ ενδιαφέρουσα είναι η φαινομενικά ανορθολογική συμπεριφορά. Σε μια συμπεριφορά τέτοιου είδους, η ανάλυση κόστους – οφέλους και μέσων – σκοπών διεξάγεται μεν ορθολογικά, αλλά με αξίες διαφορετικές από τις δικές μας – κάτι που συμβαίνει συχνά σε περιπτώσεις διαφορετικών πολιτισμών. Μπορεί οι σκοποί του στρατηγικού μας αντιπάλου να μη βγάζουν νόημα για μας, αλλά αυτό δεν έχει καμία σημασία. Η επιλογή αντικειμενικού σκοπού είναι μονομερής ενέργεια και ο στρατηγικός μας αντίπαλος δεν θα μας «δώσει λογαριασμό» για το τι σκοπούς έχει θέσει για τη στρατηγική του. Αυτό συμβαίνει και στην περίπτωση των ελληνοτουρκικών. Η Τουρκία δεν είναι ανορθολογική, απλώς εμείς δυσκολευόμαστε να πιστέψουμε ότι η Τουρκία όντως θέλει αυτά που λέει ότι θέλει. Αυτό οδηγεί σε αιφνιδιασμούς όπως αυτός που προέκυψε από την υπογραφή του περιβόητου τουρκολιβυκού μνημονίου. Οι τουρκικές διεκδικήσεις, που συνιστούν απειλές για την Ελλάδα, είναι σαφέστατα διατυπωμένες. Το εάν εμάς μας φαίνονται ανορθολογικές, δεν σημαίνει ότι η Τουρκία δεν τις προωθεί ευσυνείδητα, ενίοτε εφαρμόζοντας περίτεχνη στρατηγική.

Ορισμένοι στη χώρα μας υποβαθμίζουν τη σημασία των τουρκικών απειλών, ισχυριζόμενοι ότι οι τούρκοι ηγέτες συμπεριφέρονται έτσι για λόγους εσωτερικής κατανάλωσης, χωρίς δηλαδή να εννοούν πραγματικά τα όσα λένε. Πρόκειται για επικίνδυνη αυταπάτη. Ολα τα τουρκικά κόμματα εξουσίας υιοθετούν επιθετική ρητορική εναντίον της Ελλάδας. Συνεπώς, η τουρκική στρατηγική στα ελληνοτουρκικά δεν πρόκειται να αλλάξει στο προβλεπτό μέλλον, ανεξαρτήτως του ποιος κυβερνά την Τουρκία. Ενδέχεται μάλιστα η ένταση της επιθετικότητας να αυξηθεί όσο η τουρκική ηγεσία αισθάνεται ότι έχει αυξηθεί το γεωπολιτικό βάρος της Τουρκίας στην περιοχή, λόγω της εξασθένισης της Ρωσίας από τον πόλεμο στην Ουκρανία. Δεν είναι τυχαίο ότι η Τουρκία προσπαθεί να καλύψει το κενό ισχύος που δημιουργείται στον Καύκασο και την Κεντρική Ασία, ενώ παράλληλα επιδιώκει να εκμεταλλευτεί την ενεργειακή και οικονομική αναδιάταξη που φέρνει ο πόλεμος στην Ουκρανία, ιδίως στις αλυσίδες εφοδιασμού, ώστε να αποτελέσει τον ενεργειακό και εμπορικό σύνδεσμο του ευρασιατικού χώρου με την Ευρώπη. Μια ισχυρή Τουρκία θα είναι μια πιο επιθετική Τουρκία, πράγμα που δεν αφήνει άλλη επιλογή στην Ελλάδα από μια στρατηγική εξισορρόπησης του τουρκικού κινδύνου.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και ο Κωνσταντίνος Κολιόπουλος στο Πάντειο Πανεπιστήμιο