Μια κριτική για κάθε ουτοπία

Δεν γνώριζα για την ύπαρξη αυτού του έργου του Ρέιμοντ, αν και έχω διαβάσει τα δυο μείζονά του: «Η γη της επαγγελίας» (1899) και το τετράτομο «Οι χωρικοί» (1904-1909). Ο Βλαντίσλαβ Ρέιμοντ (1867-1925) είναι ο δεύτερος εκ των πέντε πολωνών συγγραφέων που βραβεύτηκαν με Νομπέλ Λογοτεχνίας. Αν όμως δεν υπήρχε η ταινία του Αντρεϊ Βάιντα «Η γη της επαγγελίας», βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Ρέιμοντ, θα ήταν παντελώς άγνωστος στην Ελλάδα. Αυτό το βιβλίο είναι το πρώτο του που μεταφράζεται σε άψογα ελληνικά από την Αναστασία Χατζηγιαννίδη, οι μεταφράσεις της οποίας από τα πολωνικά είναι εγγύηση ποιότητας. Ισως για το ότι δεν είναι μεταφρασμένος ευθύνεται και το ότι τα δυο προαναφερθέντα συγκλονιστικά βιβλία του είναι μεγάλα σε όγκο, ενώ κι η γλώσσα τους είναι πολυδιάστατη, ιδίως όσον αφορά την περιγραφή της φύσης.

Ο Ρέιμοντ ήταν θιασώτης του Διαφωτισμού, αν και καθόλου δεν τον άφηνε αδιάφορο ο ρομαντισμός. Εγραφε έτσι ώστε η περιγραφή της φύσης ν’ αφυπνίζει το αίσθημα της ανθρώπινης ανεξαρτησίας (Διαφωτισμός) αλλά και της ανημπόριας απέναντι στο μεγαλείο της (ρομαντισμός). «Η γη της επαγγελίας», στην οποία περιγράφεται η άνοδος του καπιταλισμού στη μεγαλούπολη του Λουτζ, δημιούργησε την εντύπωση πως έχουμε να κάνουμε μ’ έναν εκπρόσωπο της λογοτεχνίας των πόλεων, ευρισκόμενο σε αντίθεση με τους πολωνούς ρομαντικούς συγγραφείς, όπως οι Μιτσκιέβιτς, Σλοβάτσκι, Κρασίνσκι που θεωρήθηκαν συγγραφείς του μεγαλείου της φύσης και της πολωνικής υπαίθρου. Λάθος και οι δυο κατατάξεις. Οσον αφορά τους πολωνούς ρομαντικούς, ισχύει αυτό που έγραφε ο Σίλερ. Η φύση «διατηρεί έναν κόσμο μυρμηγκιών, όμως τους ανθρώπους, το πιο ένδοξο δημιούργημά της, σε μια στιγμή απερισκεψίας της, τους συντρίβει μέσα στα πελώρια χέρια της». Στους πολωνούς, όπως και στους γερμανούς ρομαντικούς, η έμφαση στη φύση γίνεται για να μπει ο τόνος στην ανθρώπινη πολλαπλότητα, πολυμορφία και ποικιλοχρωμία. Ενώ όσον αφορά τον Ρέιμοντ με το μυθιστόρημα «Οι χωρικοί» έδειξε πως γνώριζε περίφημα και τον τρόπο που οι καπιταλιστικές σχέσεις διάβρωναν τον παραδοσιακό αγροτικό κόσμο. Οποιος διαβάσει και τα δύο βιβλία μπορεί να καταλάβει πολύ καλά τον διχασμό της πολωνικής κοινωνίας στον κόσμο των πόλεων όπου επικρατεί μια δυτικοκεντρική συνείδηση και σ’ αυτόν της ανατολικής και νότιας αγροτικής Πολωνίας, όπου οι συντηρητικές ιδέες των διαφόρων Κατσίνσκι βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να καλλιεργούνται.

Το παρουσιαζόμενο βιβλίο που αφορά μια εξέγερση των ζώων γράφτηκε το 1922, είκοσι τρία χρόνια πριν από την έκδοση της «Φάρμας των ζώων» του Οργουελ. Οπως παρατηρούν στο διαφωτιστικό Επίμετρό τους η Ευγενία Γραμματικοπούλου και η μεταφράστρια, ο Οργουελ δεν γνώριζε το βιβλίο. Επίσης στο Επίμετρο μαθαίνουμε πως ούτε αυτό του Ρέιμοντ ήταν το πρώτο βιβλίο για εξέγερση ζώων. Είχε προηγηθεί η «Εξέγερση της φάρμας των ζώων» (1880) του ρώσου ευγενούς Νικολάι Ιβάνοβιτς Κοστομάροφ. Μια αλληγορία για τα βάσανα των ζώων/προλετάριων και το όραμά τους για μια α λα Ογκίστ Μπλανκί κοινωνία αυτοδιαχείρισης.

Παραμύθι και αλληγορία

Το βιβλίο ξεκινά ως παραμύθι, συνεχίζει ως αλληγορία και καταλήγει ως κριτική κάθε ουτοπίας που υπόσχεται καλύτερους κόσμους. Ο Ρεξ είναι κυνηγόσκυλο σ’ ένα πλούσιο αρχοντικό. Ο αφέντης του όμως πεθαίνει, αυτός γερνάει και η οικογένεια τον πετάει στον δρόμο. Ο μόνος που τον βοηθά είναι ένα μικρό παιδί, ο Μουγγός. Ο Ρεξ πείθει όλα τα ζώα πως κάπου στ’ ανατολικά, όπου υπάρχει ήλιος συνέχεια, βρίσκονται τόποι χωρίς ανθρώπους, τόποι πλούσιοι σε αγαθά, που τους περιμένουν για να ζήσουν ευτυχισμένοι. «Θα πορευτούμε ανατολικά, προς τον ήλιο, προς την ελευθερία» (σ. 106), τους λέει. Με δυσκολίες και με τη βία τα πείθει να τον ακολουθήσουν αφού πρώτα επιτίθενται σε ανθρώπινα καραβάνια και οικισμούς και σκορπίζουν τον θάνατο. Τα ζώα και τον Ρεξ ακολουθεί και ο μοναδικός άνθρωπος, ο επίσης περιφρονημένος και κατατρεγμένος Μουγγός. Η πορεία τους ξεκινά με τον Ρεξ καβάλα σ’ ένα γιγάντιο μαύρο φαρί, τον ακολουθεί ένα κοπάδι με φοράδες, αγελάδες, ταύρους, βόδια, πρόβατα, κριάρια, γουρούνια, σκυλιά και στο τέλος λύκοι για να μην επιτρέπουν σε κανέναν να γυρίσει πίσω. Ολα αυτά τα ζώα τα καθοδηγεί η οργή για τους παλιούς τυράννους, τους ξυπνά η ανάμνηση των αδικιών και των βασάνων τους. «Ετσι με μουγκρητό θυμού ορμούσαν μπροστά, γεμίζοντας τα χαντάκια με τα δικά τους πτώματα, σβήνοντας τις φωτιές με το αίμα τους και στρώνοντας τις κοιλάδες με τα οστά τους» (σ. 127). Από την αρχή της πορείας τους, επομένως, δεν υπάρχει τίποτα εύκολο για τα επαναστατημένα ζώα. Υπάρχει όμως τ’ όραμα και η υπόσχεση μιας καλύτερης γης και ζωής που τους υποσχόταν ο Ρεξ και τα πρωτοπαλίκαρά του τα τσοπανόσκυλα και οι λύκοι με τον ηγέτη τους τον Κουτσοπόδαρο. Κατά καιρούς ο Κουτσοπόδαρος προτείνει στον Ρεξ, αντί να τρέχουν να βρουν τον ήλιο και την ελευθερία, να κάτσουν να φάνε όλα τα ζώα που τους ακολουθούν. Ο Ρεξ όμως ενδιαφέρεται να είναι ηγέτης και όχι απλώς να τρώει. Εγώ θέλω την ευτυχία όλων, απαντά στον Κουτσοπόδαρο. «Πού να το καταλάβεις αυτό, αχόρταγη αιμορουφήχτρα, μούγκρισε ο Ρεξ με υπεροψία» (σ. 117). Είμαστε ακόμα στη φάση που «η πίστη στο μέλλον ήταν ισχυρότερη από την αθλιότητα της ζωής, ισχυρότερη ακόμη και από τον θάνατο» (σ. 147). Εδώ δεν είναι τα γουρούνια οι ηγέτες, όπως στον Οργουελ. Αυτά όμως όπως και τα βόδια είναι τα πιο καχύποπτα απέναντι στις υποσχέσεις του Ρεξ. Οσο κυλά ο χρόνος και η γη της επαγγελίας δεν φαίνεται πουθενά, αρχίζουν τα άλλα ζώα, αλλά και ο Μουγγός να τον αμφισβητούν. Ο Μουγγός προσπαθεί να τα πείσει να γυρίσουν και ο αχάριστος Ρεξ τον διώχνει, σε μια μοναχική πορεία προς τον βέβαιο θάνατο. Ο Ρεξ που ήθελε την ευτυχία όλων, κοιτά πλέον μόνο τη δική του υστεροφημία και την καλοπέραση των υπάκουων σ’ αυτόν τσοπανόσκυλων και λύκων. Ενδιαφέρεται να περνά το δικό του και καθόλου δεν ζητά τη γνώμη των άλλων ζώων, πέραν αυτή του Κουτσοπόδαρου. Τέλεια αλληγορία για τους μπολσεβίκους, τον Λένιν και τον Τρότσκι. Ακόμη τότε ο Στάλιν δεν ήταν αυτός που έγινε, αν και ήδη ήταν γραμματέας του Κόμματος.

Οταν τα άλλα ζώα δεν βλέπουν την ελευθερία και τη ζωή που τους υποσχέθηκαν, αρχίζουν να νοσταλγούν τη ζωή τους με τους ανθρώπους, όπου, αν μη τι άλλο, είχαν εξασφαλισμένη τροφή και στέγη. Μας παρέσυρες στο άγνωστο και στην καταστροφή, του λένε. «Θα σπάσουμε τα ποδάρια μας! Πού μας πάνε; Στα χωράφια το έδαφος ήταν πάντα ίσιο!», έλεγαν στενάζοντας (σ. 179). «Φτάνει το κυνήγι μιας χίμαιρας. Να γυρίσουμε πίσω» (σ. 184). Η ουτοπία τής α λα Τομάζο Καμπανέλα «Πόλης του Ηλιου» είχε μετατραπεί σε δυστοπία του έλους του σκότους. Μήνες ολόκληρους περπατούν και δεν βλέπουν ούτε μία αχτίδα φωτός. «Κρατήστε μερικές μέρες ακόμα! Υπομονή… Θάρρος…, ψέλλιζε με επισημότητα» (σ. 181) ο Ρεξ. Ακόμη και ο Κουτσοπόδαρος τον απαρνείται. «Μας κορόιδεψες σαν εβραϊκό κοπρόσκυλο» (σ. 184), τον κατηγορεί. Φυσικά ο Ρέιμοντ καταγράφει και τον πανταχού παρόντα αντισημιτισμό. Οταν τα πράγματα φτάνουν στο απροχώρητο, πάλι ο Κουτσοπόδαρος συμβουλεύει τον Ρεξ να ανανεώσει τον λόγο του με άλλες υποσχέσεις. Η ελπίδα είναι η μάνα των κουτών ή, ακριβέστερα, η μητέρα όλων, του λέει. Θα σε πιστέψουν πάλι.

Φύση και ελευθερία

Η ουτοπία της ελευθερίας καταλήγει πραγματικότητα της σκλαβιάς απέναντι στις δυσκολίες της φύσης, της πραγματικότητας δηλαδή. Η χεγκελιανή σύγκρουση ανάμεσα στη φύση και την ελευθερία, την αναγκαιότητα και την ελεύθερη βούληση. Τα ζώα κατηγορούν τον Ρεξ για την περιπέτειά τους. «Ηρθε η ώρα να τελειώνουμε με την τρέλα και να αφήσουμε να μιλήσει η λογική. Εδώ και αιώνες μάς διαφέντευαν οι άνθρωποι, εδώ και αιώνες μάς προστάτευαν… Οι δύστυχοι πέσαμε στην παγίδα της ελευθερίας σου. Γι’ αυτήν μας ζήτησες να αφήσουμε τη σίγουρη επιβίωση και την πατρίδα. Μας τυράννησες με τα ανόητα οράματα. Γιατί είναι ψέμα πως εκεί, πίσω από τα βουνά, είναι η γη της ελευθερίας και της ευτυχίας που μας υποσχέθηκες. Ψέμα!» (σ. 239-240). Αφήνω στους αναγνώστες του βιβλίου να μαντέψουν ποια είναι η «λογική» που επικρατεί στο τέλος.

Οσοι διαβάσουν αυτό το βιβλίο, και ελπίζω να είναι πολλοί, θα ενθουσιαστούν και με τη γραφή και με τα υπέροχα μηνύματά του. Το βιβλίο του Ρέιμοντ θεωρήθηκε αλληγορία, όπως φυσικά και του Οργουελ, κατά του σοβιετικού καθεστώτος και απαγορεύτηκε μετά το 1945 μέχρι το 1989 η έκδοσή του στην Πολωνία. Αλλά αυτό, κατ’ εμέ, δεν αποτελεί κριτική του υπαρκτού ολοκληρωτισμού, όπως το βιβλίο του Οργουελ. Βρισκόμαστε μόλις στο 1924 και οι τραγικές συνέπειες του μπολσεβικικού ολοκληρωτισμού δεν έχουν γίνει ευρέως γνωστές. Ο Ρέιμοντ εδώ δεν κριτικάρει τον ολοκληρωτισμό που προέκυψε από την Οκτωβριανή Επανάσταση, αλλά την υπόσχεση για μια παντελώς ελεύθερη κοινωνία. Υπόσχεση που κρύβει απειλές για την ελευθερία. Δεν αμφισβητεί τα άγνωστα ακόμη αποτελέσματα αλλά τις υπαρκτές υποσχέσεις.

Απόσπασμα

«Πορφυρές γλώσσες βουβών αστραπών»

«Ο ορίζοντας σκοτείνιασε απειλητικά. Έσβησε το φως. Τα τυφλά μάτια της ημέρας βυθίστηκαν στο θάμπος. Ένας πρωτόγνωρος άνεμος κλαψούριζε με διαπεραστικό συριγμό. Ακούστηκαν φοβερές κραυγές πουλιών. Αθώρητοι δρυμοί βούιζαν σαν θάλασσες που τους έδερναν οι τυφώνες. Οι πορφυρές γλώσσες βουβών αστραπών τρεμόφεγγαν στη γκρίζα μουντάδα. Ένα αλλοπαρμένο, άγριο μουγκρητό ανέβαινε κάθε τόσο από τη γη… Ανεμοστρόβιλοι, σαν γίγαντες που παραπαίουν, ουρανομήκη αδράχτια τύλιγαν γύρω τους το ξεφτισμένο νήμα της ημέρας» (σ. 173).

{1BSYG}Βλαντίσλαβ Στανίσλαβ Ρέιμοντ {1BSYG}{CR}{2BTIT}Η εξέγερση {2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αναστασία Χατζηγιαννίδη {CR}Επίμετρο Ευγενία Γραμματικοπούλου – Αναστασία Χατζηγιαννίδη {CR}Οκτάνα, 2022, {LF}σ. 25{3BEKD}4