«Το rhythm section είναι το συνεχές μπάσο του μπαρόκ»

Εναν μικρό και εξωτικό «κήπο» από μπαρόκ όργανα, με ρεπερτόριο υψηλής αισθητικής (σπάνιες σόλο και τρίο σονάτες για μικρό σύνολο του Αντόνιο Βιβάλντι) και ηχοχρώματα ιδιαίτερης εκλέπτυνσης. Αυτό προτείνει μέσα από τον τίτλο του «Flora Instrumentalis» το Φεστιβάλ Μπαρόκ Μουσικής, ο επιτυχημένος θεσμός του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης που συνεχίζει τις παραστάσεις έως την Κυριακή στον Φιλολογικό Σύλλογο Παρνασσός σε συνεργασία με την Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

Σήμερα παρουσιάζεται το «Little Consort – Αγγλικό και γαλλικό μπαρόκ», με κύριο άξονα τη χορευτική μουσική της Αγγλίας και της Γαλλίας και έργα των Χένρι Πέρσελ, Χένρι Λος, Τζον Πλέιφορντ, Μαρέν Μαρέ. Μέσα από σουίτες χορών, κομμάτια χαρακτήρα και άριες για φλάουτο (Δημήτρης Κούντουρας), βιόλα ντα γκάμπα (Ανδρέας Λινός) και τσέμπαλο (Πάνος Ηλιόπουλος) – τα τρία αγαπημένα όργανα της εποχής στη Γαλλία και στα Βρετανικά Νησιά – σκιαγραφείται το πέρασμα από την αναγεννησιακή πολυφωνία στο μικρό μπαρόκ σύνολο για φωνή με μπάσο κοντίνουο.

Αύριο τη σκυτάλη αναλαμβάνει το σύνολο «La Stravaganza Greca» (Δήμος Γκουνταρούλης – μπαρόκ βιολοντσέλο, Δημήτρης Τίγκας – βιολόνε, Θοδωρής Κίτσος – θεόρβη, μπαρόκ κιθάρα, Μάρκελλος Χρυσικόπουλος – τσέμπαλο, όργανο δωματίου). Το δραστήριο μουσικό σύνολο θα παρουσιάσει ολόκληρο το έργο 14 του Αντόνιο Βιβάλντι, υπό τον τίτλο «6 Σονάτες για σόλο βιολοντσέλο και μπάσο κοντίνουο, έργο 14». Πρόκειται για τις έξι υπέροχες Σονάτες για βιολοντσέλο και μπάσο κοντίνουο, οι οποίες εκδόθηκαν στο Παρίσι το 1740 και είναι δείγμα της αστείρευτης ευρηματικότητας και έμπνευσης του Βιβάλντι. Οι έξι σονάτες, με τους διαφορετικούς χαρακτήρες τους, αναδεικνύουν τις εκφραστικές δυνατότητες του βιολοντσέλου και δίνουν χώρο και ελευθερία στον ερμηνευτή για μια ευφάνταστη και δεξιοτεχνική προσέγγιση.

Αλλά ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά στοιχεία της τέχνης του μπαρόκ και πώς αυτά «μεταφράζονται» στο σήμερα; Για τον Δημήτρη Γκονταρούλη, καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ και σημαντικό σολίστα, «μερικές λέξεις-κλειδιά μού έρχονται στο μυαλό: ποικιλομορφία, πειραματισμός, διαφορετικότητα, ανισότητα, ασυμμετρία, έντονες αντιθέσεις – φως και σκοτάδι -, chiaroscuro, ρητορική, απαγγελία, δραματικότητα, ηχοχρώματα, μελωδία, αρμονία, δεξιοτεχνία… Το μπαρόκ είναι πάντα επίκαιρο όχι μόνο για αυτά τα χαρακτηριστικά του, αλλά και γιατί περιγράφει τα ανθρώπινα συναισθήματα και πάθη». Απαντώντας στο ίδιο ερώτημα ο Μάρκελλος Χρυσικόπουλος επισημαίνει: «Επιγραμματικά μιλώντας και μόνο σε μεγάλη κλίμακα, χαρακτηριστικά στοιχεία του μπαρόκ είναι η αντίθεση και η υπερβολή. Εξ ορισμού αυτά “μεταφράζονται” δύσκολα, καθώς η σύγχρονη εποχή έχει πλέον χωνέψει την αντιπαράθεση και το υπέρμετρο».

Φινάλε με Μπαχ

Το κλείσιμο του φεστιβάλ, την Κυριακή στον Φιλολογικό Σύλλογο του Παρνασσού, δικαιωματικά ανήκει στον εμβληματικό συνθέτη αυτής της εποχής, τον σπουδαιότερο δημιουργό της μπαρόκ περιόδου, που είναι αδιαμφισβήτητα ο Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Οι συνθέσεις του γερμανού μουσουργού εκτείνονταν από ορατόριο μέχρι κομμάτια για όργανο, καταφέρνοντας μέσα στη μουσική του να συνδυάζει τη μαθηματική πολυπλοκότητα χωρίς να αποχωρίζεται το ανθρώπινο στοιχείο, το οποίο είναι χαρακτηριστικό μοναδικό στη μουσική του. Ολες οι σημαντικές αναλύσεις δεν παραλείπουν να αναφέρουν ότι δημιούργησε ένα μεγάλο έργο με τεράστιο αντίκτυπο στη μεταγενέστερη μουσική δημιουργία. Παρόλο που δεν εισήγαγε κάποια νέα μουσική μορφή ούτε έφερε ρηξικέλευθες αλλαγές στις ήδη υπάρχουσες. Εμπνεόμενος από το παρελθόν οδήγησε τη μουσική του μπαρόκ στη μέγιστη ωριμότητά της. Ενα δυνατό δείγμα της μουσικής ευφυΐας του θα ξεδιπλωθεί μέσα από τη μουσική παράσταση «Μουσική προσφορά». Πρόκειται άλλωστε για το ομώνυμο έργο του Μπαχ που θα παρουσιάσουν οι Ζαχαρίας Ταρπάγκος – μπαρόκ φλάουτο τραβέρσο, Φαίδων Μηλιάδης – μπαρόκ βιολί, Αλέξης Καραϊσκάκης-Νάστος – μπαρόκ βιολοντσέλο, και Γεράσιμος Χοϊδάς – τσέμπαλο, ένα από τα τελευταία και σίγουρα από τα πιο εμβληματικά και αινιγματικά έργα του. Το τετραμελές μουσικό σύνολο προτείνει μια πρωτότυπη ανάγνωση ολόκληρου του έργου, που, εκτός από τη διάσημη τρίο σονάτα για φλάουτο, βιολί και μπάσο κοντίνουο, περιλαμβάνει τα ricercari για τρεις και έξι φωνές καθώς και όλους τους ιδιοφυείς κανόνες-γρίφους που έγραψε ο Μπαχ πάνω στο βασιλικό θέμα που του έδωσε ο βασιλιάς Φρειδερίκος Β’ της Πρωσίας.

Για τον σημαντικό τσεμπαλίστα Γεράσιμο Χοϊδά «η μουσική μπαρόκ είναι σήμερα παρούσα πολύ περισσότερο από ό,τι νομίζουμε και από ό,τι οι μεταγενέστερες μουσικές του κλασικισμού και του ρομαντισμού. Η σφιχτή και γεμάτη ενέργεια ορχήστρα εγχόρδων του μπαρόκ δίνει τις καταβολές του heavy metal με τα καθαριστικά riffs και τις πολυρυθμίες, ενώ η επαναληπτικότητα και η μονομοτιβικότητα του μπαρόκ που κάνει αυτή τη μουσική να μας δίνει θαλπωρή, επιστρέφει σχεδόν σε κάθε άκουσμα σήμερα, beat, dance κ.τ.λ., ώστε να γίνεται εθιστική. Το rhythm section μιας σημερινής μπάντας είναι το σύγχρονο μπάσο κοντίνουο».