Το μήνυμα {LF}της ελευθερίας

Το 1973, η απριλιανή χούντα του Γεωργίου Παπαδόπουλου δοκίμαζε ένα πείραμα φιλελευθεροποίησης (που μεταξύ άλλων προέβλεπε κατάργηση του στρατιωτικού νόμου, αμνηστία και απελευθέρωση πολιτικών κρατουμένων, κατάργηση λογοκρισίας κ.λπ.), γι’ αυτό άλλωστε τον Οκτώβριο εκείνης της χρονιάς ανέθεσε στον Σπυρίδωνα Μαρκεζίνη την πρωθυπουργία, με κύριο στόχο την προκήρυξη εκλογών τον Φεβρουάριο του 1974. Τη στρατηγική εκείνη στήριζε από το Παρίσι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και φαινόταν ότι ευνοούσε στην Ελλάδα το ΚΚΕ εσωτερικού, που υποστήριζε τη γραμμή της ΕΑΔΕ (Εθνική Αντιδικτατορική Ενότητα).

Αλλά η φιλελευθεροποίηση είχε δώσει έδαφος και δυνατότητα έκφρασης στο πολιτικοποιημένο τμήμα των φοιτητών. Κάποιοι απ’ αυτούς, στις 14 Νοεμβρίου 1974, μπήκαν στο Πολυτεχνείο και το κατέλαβαν, καχύποπτοι και για τις δυνατότητες και για τις προθέσεις του Μαρκεζίνη – και πολύ σύντομα πλήθυναν: την πρώτη μέρα στον περίβολο του ιδρύματος ήδη είχαν συγκεντρωθεί μερικές εκατοντάδες άτομα.

Η κατάληψη, και όταν εκδηλώθηκε και τις επόμενες ημέρες, δεν παρεμποδίστηκε από τις Αρχές. Τις πρώτες ημέρες, όσοι ήθελαν μπαινόβγαιναν ανενόχλητοι. Το κλίμα το έδιναν οι δυνάμεις της άκρας Αριστεράς που επιδίωκαν να δημιουργηθεί συνθήκη εξέγερσης, αλλά τα παραδοσιακά κομμουνιστικά κόμματα, το ΚΚΕ και το ΚΚΕ εσωτερικού, ήταν επιφυλακτικά. Το μεν ΚΚΕ, όπως γίνεται παραδεκτό στην απόφαση της 4ης Ολομέλειας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ του 1976, είδε την κατάληψη «σαν μια επικίνδυνη περιπλοκή προς την ανάπτυξη της αντιχουντικής πάλης». Το ΚΚΕ εσωτερικού, από τη δική του σκοπιά, ανησυχούσε ότι η κατάληψη θα έπληττε τη φιλελευθεροποίηση – αν και οι νεολαίοι του (ο Ρήγας Φεραίος γραμματέας του οποίου τότε ήταν ο Σταύρος Τσακυράκης) παράκουσαν τις εντολές του κόμματος και μπήκαν στο Πολυτεχνείο. Αλλά μαζί, αυθορμήτως, κατέβηκαν και ευρύτερες δυνάμεις, νέοι, εργαζόμενοι, κάτοικοι από τις συνοικίες.

Πλέον την πορεία της κατάληψης δεν μπορούσε να την επηρεάσει καμία οργανωμένη ομάδα, κανένας μηχανισμός και κανένα κόμμα. Ο Απόστολος Δοξιάδης, στο βιβλίο του «Ερασιτέχνης επαναστάτης» (Ικαρος), μεταφράζει το κλίμα που είχε δημιουργηθεί, απλώς μεταφέροντας τα συνθήματα: «Κάτω η χούντα», «Ελευθερία», «Δημοκρατία», «Ελλάς, Ελλήνων φυλακισμένων» (παράφραση του χουντικού συνθήματος «Ελλάς Ελλήνων χριστιανών»). Αυτά, όντως, ήταν συνθήματα ευρύτερα, έδειχναν τη δυναμική που διαμόρφωσε η κατάληψη, τη μετατροπή της σε εξέγερση. Μια δυναμική ουσιωδώς ανατρεπτική, που διεκδικούσε την ελευθερία και τη δημοκρατία χωρίς συμψηφισμούς και προαπαιτούμενα. Αυτή η δυναμική δεν χωρούσε στους σχεδιασμούς κάθε ομάδας που συμμετείχε και έδωσε ένα νόημα στα συμβάντα το οποίο υπερέβαινε τις κομματικές και τις παραταξιακές γραμμές: ήταν το νόημα της δημοκρατικής δράσης, της διεκδίκησης μιας δημοκρατικής πολιτείας, που ήταν προϋπόθεση προόδου και ελευθερίας.

Τη δυναμική αυτή φαίνεται ότι τη διείδαν οι σκληροί της χούντας, που στις 17 Νοεμβρίου έστειλαν τα τανκς να καταστείλουν ακόμα και με αίμα την εξέγερση – και μαζί ανέτρεψαν τον Παπαδόπουλο στέλνοντας στις καλένδες την πολιτική της φιλελευθεροποίησης. Ο Ιωαννίδης, ο νέος ισχυρός άνδρας την επόμενη μέρα, ήταν μπρούτος στρατοκράτης, γι’ αυτό το καθεστώς επέστρεψε στη συνθήκη του απόλυτου αυταρχισμού, που οι Ελληνες γνώρισαν καλά μετά το 1967.

Αυτό ήταν, συνοπτικά, το Πολυτεχνείο. Το πρώτο ημιστίχιο του συνθήματος των «Αγανακτισμένων» της χρεοκοπίας «Η χούντα δεν τελείωσε το ’73…» (μολονότι συμπληρωνόταν από ένα παραπλανητικό δεύτερο ημιστίχιο) έλεγε την αλήθεια. Η χούντα παρέμεινε μερικούς ακόμα μήνες στον σβέρκο των ελλήνων πολιτών και έπεσε επειδή προκάλεσε μια εθνική καταστροφή: στην προσπάθεια ανατροπής του προέδρου της Κύπρου, αρχιεπισκόπου Μακαρίου, άνοιξε την πόρτα στον Αττίλα και στην απώλεια του 37% του νησιού από τις τουρκικές δυνάμεις.