Μπέρτολτ Μπρεχτ (Ε΄)

Από τα πρώτα δείγματα μιας νέας τέχνης, του θεάτρου, είναι η δραματοποίηση ιστορικών προσώπων και περιόδων. Ενα από τα χαμένα σήμερα δράματα με ιστορικό θέμα είναι η «Ιλίου Αλωσις» και ευτυχώς λίγο αργότερα οι «Πέρσες» του Αισχύλου έβαλαν τα όρια και τους όρους της σκηνικής προσέγγισης των ιστορικών προσώπων και των ιστορικών γεγονότων με όλους τους κινδύνους που έχει μια προσωπική, έστω και με ντοκουμέντα, ερμηνεία της πραγματικότητας. Θυμίζω πως η λέξη έχει προέλευση από τον θεό Ερμή που έβρισκε τα χαμένα.

Οι μεγάλοι συγγραφείς του θεάτρου μετά τον Αισχύλο, ο Αριστοφάνης, ο Σαίξπηρ, ο Ιψεν, ο Στρίντμπεργκ, ο πρώτος Τσέχωφ, ο Πιραντέλο και στην Ελλάδα ο Βερναρδάκης έως και τον Καμπανέλλη δραματοποίησαν, ρισκάροντας, ιστορικά πρόσωπα και τα έργα τους.

Ο Μπρεχτ, που μας απασχολεί σε αυτές τις στήλες, μέσα στα άλλα μας κληροδότησε μια προσέγγιση του Γαλιλαίου. Εγραφα στο «ΒΗΜΑ» το 1973, με αφορμή την έξοχη παράσταση του έργου στο Εθνικό Θέατρο από τον Σπύρο Ευαγγελάτο, με πρωταγωνιστή τον σπουδαίο Στέλιο Βόκοβιτς: «Ο “Γαλιλαίος” είναι το μόνο αμιγές “ιστορικό” έργο του Μπρεχτ. Ενώ στα άλλα έργα του κατασκευάζει έναν πρόσφορο μύθο ή χρησιμοποιεί έναν παλιό, έτσι που να εξυπηρετεί τη μεθοδολογία του, στον “Γαλιλαίο” εκθέτει το ιστορικό υλικό, το ακολουθεί, το παρατηρεί και συνάγει τα επιμέρους και τα γενικότερα συμπεράσματά του. Ουσιαστικά, μέθοδο δεν άλλαξε, μόνο που, αντί να βλέπει την ιστορία απέξω, τη βλέπει από μέσα.

Το γενικό συμπέρασμα που συνάγεται από τις 15 εικόνες του έργου είναι: η καθαρή επιστήμη ωφελεί την άρχουσα τάξη. Βέβαια αυτό το τελικό συμπέρασμα πηγάζει από μια διαδοχική σειρά προκειμένων, ώστε να αποτελεί ένα επαγωγικό σωρείτη. Π.χ., η δεύτερη εικόνα του έργου παίρνει τούτη τη λογική μορφή τυπικά: οι εφευρέσεις που εξυπηρετούν τα συμφέροντα της εμπορικής Βενετίας αμείβονται. Ο Γαλιλαίος προσφέρει χρήσιμες εφευρέσεις στη Βενετία. Αμείβεται. Με μια τέτοια διαδικασία μπορεί ο καθένας να διακρίνει την αυστηρή δομή του μπρεχτικού έργου. Από εικόνα σε εικόνα, χρησιμοποιώντας την αριστοτελική Λογική και πολεμώντας την αριστοτελική Ποιητική, χτίζει το αποδεικτικό του υλικό. Μέσα σε αυτή την άτεγκτη λογική δεσμεύονται τα γεγονότα και αντλείται διαλεκτικά το αναπόφευκτο συμπέρασμα. Η επιστημονική αλήθεια στα χείλη του δειλού είναι επικίνδυνη. Η έρευνα, όταν δεν είναι ελεύθερη, είναι εργαλείο καταπιέσεων. Η επιστήμη είναι δικαίωμα που αντλείς από τον λαό και καθήκον έχεις να την αναφέρεις στον λαό. Η αλήθεια στα χέρια των ισχυρών καταντάει μισή αλήθεια. Ο ερευνητής και ο διανοούμενος είναι πολιτικά άτομα. Η επιστήμη είναι πολιτική πράξη, ο απολιτικός επιστήμονας είναι “αχρείος” και προδότης.

Δύο είδη εξουσίας

Στο έργο του Μπρεχτ υπάρχουν δύο είδη εξουσίας: η εμπορική δημοκρατική εξουσία της Βενετίας που αφήνει ελεύθερη την έρευνα, αλλά ενισχύει τις χρήσιμες εφαρμογές της, και η παπική εξουσία, της οποίας τονίζεται η κοσμική ισχύς που επιτρέπει την έρευνα, όταν και όσο συμφωνεί με το επίσημο δόγμα που μονοπωλεί. Στον οξυδερκή θεατή απομένει να βρει τις σύγχρονες αντιστοιχίες. Ο Γαλιλαίος εγκαταλείπει τη Βενετία, γιατί δεν έχει χρόνο. Στη Φλωρεντία έχει χρόνο, αλλά δεν είναι ελεύθερος. Αρνούμενος να γίνει τεχνοκράτης, γίνεται, από δειλία,  υπηρέτης του δόγματος. Δεν είναι εύκολο να λυθεί το δίλημμα που έχει να αντιμετωπίσει ο επιστήμονας, έτσι όπως το θέτει ο Μπρεχτ: ή την αλλοτρίωση μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα ή την υποταγή στο ολοκληρωτικό δόγμα. Ο Γαλιλαίος προτίμησε το δεύτερο, γιατί πίστευε, αφελώς, πως είχε τη δύναμη να μετακινήσει το δόγμα, χωρίς να αλλοιώσει την τάξη που το μονοπωλεί. Δεν μπόρεσε να κατανοήσει πως η ύπαρξη του δόγματος και η διατήρησή του στηρίζει την τάξη που εν ονόματί του κυβερνά.

Η κλασική σκηνή του Πάπα στη 12η εικόνα είναι ακρογωνιαία για την ερμηνεία του έργου. Ο Καρδινάλιος Μπαρμπερίνι, πάπας πλέον, κάποτε μαθηματικός, όσο επικαλύπτεται με τη σκευή της εξουσίας, περνάει από την κατανόηση στην αμφιβολία και από την αυστηρότητα στην τυραννία. Από τη σκευή αντλεί το δικαίωμα του δογματίζειν. Ο Γαλιλαίος δεν θέλησε να καταλάβει πως το καινούργιο κρασί θέλει καινούργιο βαρέλι. Θέλησε να μείνει αμετάβλητος μέσα σε έναν κόσμο αμετάβλητο, κρατώντας ένα εργαλείο που η παρουσία του μονάχα υποχρέωνε τα πράγματα να μεταβληθούν. Ο Μπρεχτ πίστευε πως ο κόσμος μπορεί να μεταβληθεί και ο άνθρωπος θα αλλάξει, όταν αλλάξει ο κόσμος. Το “λογικό” λάθος του Γαλιλαίου ήταν πως ήλπιζε να αλλάξει τον άνθρωπο, χωρίς να μεταβάλει τον κόσμο. Λάθος πολλών διανοουμένων όλων των εποχών. [….]

Σκηνοθετικές δυσκολίες

Οσο κι αν το έργο ανήκει στα αυστηρά επικά έργα, δημιουργεί τρομερές δυσκολίες για τον σκηνοθέτη του. Η χαλαρή δομή, ο καθαρός αφηγηματικός του τρόπος εκθέσεως του υλικού, η διαλεκτική καθαρότητα του λόγου, υποχρεώνουν σε έναν άλλον προβληματισμό. Κάποια δραματικότητα που παρεμβαίνει κάπου – κάπου δεν πρέπει να παρασύρει σε πρόχειρες εκτιμήσεις που θα οδηγήσουν σε μια αριστοτελική αντιμετώπιση. Δεν είναι ο Μπρεχτ δραματικός, με την παραδοσιακή σημασία του όρου, η ιστορία είναι δραματική. Αυτή είναι η λεπτή, αλλά ουσιώδης διαφορά. Ο Μπρεχτ δεν μπορεί να αλλάξει την ιστορία, την ακολουθεί. Η ιστορία θέλει τον Γαλιλαίο πατέρα μιας ανόητης κόρης και μια ανόητη κόρη, δίπλα σε έναν ανήσυχο και μεγαλοφυή άνδρα, είναι στοιχείο δραματικό – ιστορικά δραματικό, όχι θεατρικά. Ο κ. Ευαγγελάτος υπερπήδησε αυτά τα εμπόδια. “Πέρασε” τα δραματικά στοιχεία μέσα από ένα κριτικό φίλτρο και τα απάλυνε με την ειρωνεία, όταν χρειάστηκε. Στην παράσταση του Εθνικού Θεάτρου για πρώτη φορά “κατέβηκε” στο κοινό ο μπρεχτικός λόγος. Σαφής, καίριος, αντικειμενικός και διαλεκτικός. Τα επίπεδά του διαγράφτηκαν με συμπαγή περιγράμματα και προβλήθηκαν η ιδεολογία και οι θέσεις των φορέων. Η κίνηση έγινε προσπάθεια να περιοριστεί στα αναγκαία και η τυπολογία των προσώπων προσδιόρισε την ταξική τους προέλευση. Κάθε εικόνα είχε την αυτονομία της και αναγόταν στην ιστορική τους στιγμή. […] Ο Γαλιλαίος του κ. Βόκοβιτς είναι μία από τις μεγαλύτερες πραγματοποιήσεις του θεάτρου μας τα τελευταία χρόνια. Και είναι σημαντικότερος ο έπαινος, γιατί η μεταμόρφωση ήταν αναπάντεχη. Η μαθητεία του και η επιτυχία του στο μπρεχτικό στυλ είναι μέγα μάθημα για τους άλλους έλληνες συναδέλφους του που θεωρούν πιο βολικό να προσαρμόζουν τον Μπρεχτ στα μέτρα τους. Μια μεσογειακή χροιά που έδωσε στον ρόλο τον φωτίζει τόσο, όσο δεν θα το περίμενε ούτε ο Μπρεχτ. Η θητεία του στον τραγικό λόγο τον βοήθησε να περάσει τα πολύπλοκα νοήματα στην πλατεία με άνεση και σαφήνεια. Η λιτή κίνησή του, η συγκρατημένη φωνή, ο συνετός τρόπος, με τον οποίο διοχέτευσε το μήνυμα του τελικού μονολόγου, είναι σπάνια κατορθώματα. Από όλες τις πτυχές του χαρακτήρα τόνισε περισσότερο το φιλέρευνο και το ενστικτώδες, όχι άστοχα».