Oλα στη ζωή είναι χάλια – ή μήπως όχι;

Στον αντίποδα βρίσκεται ο Αρθούρος Σοπενάουερ (1788-1860), σύμφωνα με τον οποίο κάθε επιθυμία, ακόμη κι αν πρόσκαιρα ικανοποιηθεί, καταλήγει σε μια σφοδρή απογοήτευση. «Στην αρχή της εφηβείας μας, καθώς παρατηρούμε τη ζωή που έρχεται, είμαστε σαν τα παιδιά σε ένα θέατρο πριν ανοίξει η αυλαία, περιμένοντας να αρχίσει η παράσταση», έγραψε το 1818. «Ευτυχώς δεν γνωρίζουμε τι θα ακολουθήσει». Aυτό που θα ακολουθήσει είναι μια ταλάντευση ανάμεσα στον πόνο και στην ανία. Αν το καλοσκεφτούμε, Ολα στη Ζωή Είναι Χάλια.

Γνωστός στην Ελλάδα από το βιβλίο του «Στα μισά της ζωής» (εκδ. Ποταμός), έναν φιλοσοφικό οδηγό για την κρίση της μέσης ηλικίας, ο Κίραν Σετίγια τοποθετείται ανάμεσα στους δύο φιλοσόφους. Η δική του κοσμοθεωρία είναι πως Ορισμένα Πράγματα Είναι Χάλια και Αλλα Οχι. Και πως δεν είναι ανάγκη να εξηγήσουμε όλα όσα είναι χάλια προκειμένου να ζήσουμε μια ανεκτή ζωή.

Στο νέο του βιβλίο με τίτλο «Η ζωή είναι σκληρή: πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας βοηθήσει να βρούμε τον δρόμο μας», ο βρετανός καθηγητής φιλοσοφίας στο ΜΙΤ αφιερώνει ένα κεφάλαιο σε καθεμία από τις επτά πηγές της ανθρώπινης κακοδαιμονίας: αδυναμία, μοναξιά, πόνος, αποτυχία, αδικία, παραλογισμός και (απατηλή) ελπίδα. Ο σκοπός του είναι να αποδείξει ότι αυτά που μοιάζουν χάλια μπορεί στην πραγματικότητα να μην είναι. Kαι όπως σημειώνει η Ελενα ντι Μπρες στη βιβλιοκριτική της στο «Lοs Αngeles Review of Books», το κάνει με δύο τρόπους. Υποστηρίζοντας, πρώτον, ότι μπορεί οι παραπάνω καταστάσεις να μας κάνουν δυστυχισμένους, αλλά η ευτυχία δεν είναι ο μοναδικός σκοπός της ζωής. Ο χρόνιος πόνος, για παράδειγμα, μπορεί να ενθαρρύνει την ευσπλαγχνία. Η μοναξιά και η αδικία μπορεί να μας βοηθήσουν να εκτιμήσουμε την αξία και τις ανησυχίες άλλων ανθρώπων. Αν ο Αριστοτέλης είχε δίκιο ότι ο άνθρωπος είναι «φύσει πολιτικό ζώο», τότε οι εμπειρίες που μας συνδέουν μεταξύ μας είναι πολύτιμες, ακόμη κι αν εμπεριέχουν δυστυχία.

Ο δεύτερος τρόπος του Σετίγια να δείξει ότι τα φαινόμενα είναι συχνά απατηλά είναι η κατάρριψη των λόγων για τους οποίους τα φαινόμενα αυτά μας κάνουν δυστυχείς. Ενας άνθρωπος που πενθεί, για παράδειγμα, είναι εγκλωβισμένος ανάμεσα στην πίεση που του ασκούν οι γύρω του «να το ξεπεράσει» και στην ενοχή ότι αν πάψει να πενθεί θα προδώσει το αγαπημένο του πρόσωπο. Ο Σετίγια υποστηρίζει ότι αυτό δεν έχει κανένα νόημα και ότι πρέπει να αφήνουμε τον πόνο να ακολουθεί τη φυσική του πορεία. Αντιστοίχως, όποιος βασανίζεται από την ιδέα της αποτυχίας θα πρέπει να εγκαταλείψει την αντιπαραγωγική ιδέα ότι μια καλή ζωή συνιστά μια γραμμική πρόοδο προς την εκπλήρωση ορισμένων στόχων. Η ζωή δεν στηρίζεται σε ένα απλό αφήγημα όπου μπορεί να τα κάνεις ή να μην τα κάνεις θάλασσα. Καμία αποτυχία δεν είναι οριστική.

Με άλλα λόγια, τονίζει ο συγγραφέας, πεποιθήσεις όπως ότι το μόνο που έχει σημασία είναι η ευτυχία, ότι το συμφέρον διέπει την ανθρώπινη συμπεριφορά, ότι μόνο οι αρτιμελείς μπορεί να ζήσουν καλά ή ότι υπάρχει μόνο ένα είδος επιτυχημένης ζωής κάνουν τα πραγματικά χάλια στοιχεία της ζωής ακόμη πιο χάλια. Ο τρόπος σκέψης που είναι προσανατολισμένος στην εκπλήρωση στόχων είναι επιζήμιος.

Το παράδοξο – παρατηρεί η βιβλιοκριτικός, που διδάσκει κι εκείνη φιλοσοφία στο Wellesley College – είναι ότι, για να απαντήσει στον ισχυρισμό πως η ζωή δεν έχει νόημα, ο Σετίγια υποκύπτει κι αυτός στον πειρασμό της εκπλήρωσης ενός στόχου. Γράφει δηλαδή ότι ο μόνος τρόπος που θα μπορούσε να αποκτήσει η ζωή μας νόημα είναι να καταφέρουμε να φτάσουμε στη δικαιοσύνη, δηλαδή τη δίκαιη κατανομή όλων των αγαθών της ζωής σε όλους τους ανθρώπους του πλανήτη και την αποκατάσταση των αδικιών του παρελθόντος. Μα, μαζί με τους μαχητές για την παγκόσμια δικαιοσύνη, δεν έχει δικαίωμα να βρει νόημα στα μικρά καλά πράγματα της ζωής και ένας καλλιτέχνης, μια δασκάλα, μια αθλήτρια, ένας επιστήμονας;

Δίπλα στη μεγάλη γέφυρα

Το επιφανειακό ερώτημα που θέτει το βιβλίο του Κίραν Σετίγια είναι αν η ζωή είναι ανεπανόρθωτα χάλια. Και ο συγγραφέας απαντά «όχι αναγκαστικά, αν και μπορεί να αποδειχθεί παράλογη». Ενα άλλο, υποδόριο, ερώτημα όμως είναι αν μπορεί η φιλοσοφία να κάνει τη ζωή λιγότερο χάλια. Κι εδώ η απάντηση είναι ότι ναι, η φιλοσοφία έχει τα εργαλεία για να απαντήσει στις πιο επείγουσες ανθρώπινες ανάγκες και πρέπει να τα χρησιμοποιεί. Ο Σετίγια δεν διστάζει να μπει και σε προσωπικές ατραπούς, μιλώντας για παράδειγμα για τη σταδιακή απώλεια της μητέρας του από Αλτσχάιμερ. Η ελπίδα μπορεί να είναι ευσεβής πόθος, γράφει, «όμως μπορώ να ελπίζω να δω τη μητέρα μου ξανά, να κρατήσω το χέρι της και να περπατήσω μαζί της στην ακτή, εκεί που ο ποταμός εκβάλλει στη θάλασσα, δίπλα στη μεγάλη γέφυρα που σχηματίζει καμπύλη με τη γη».