Ιστορία, ιστορίες και υποκειμενικότητα

Για τον Εντσο Τραβέρσο δεν χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις. Ιδιαίτερα αγαπητός και στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, αποτελεί έναν πραγματικό σταρ του χώρου με κείμενα και βιβλία που πάντα έχουν κάτι να πουν. Γεννημένος στο Γκάβι του Πιεμόντε το 1957, ο Τραβέρσο σπούδασε ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Γένοβας και στην École des Hautes Études en Sciences Sociales, δίδαξε για χρόνια ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Πικαρδίας Jules Verne και σήμερα είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ της Νέας Υόρκης. Στα ελληνικά κυκλοφορεί το μεγαλύτερο μέρος της εργογραφίας του (εννιά βιβλία από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου και άλλα δύο από τις εκδόσεις Επέκεινα και Angelus Novus), η οποία καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ενδιαφερόντων από το Ολοκαύτωμα και τη δημόσια χρήση της ιστορίας έως την ιστορία των πολιτικών ιδεών.

Στο τελευταίο του βιβλίο καταπιάνεται με ένα θέμα εξαιρετικά ενδιαφέρον: την ανάδυση τις τελευταίες δεκαετίες ενός νέου είδους ιστορικής γραφής, αναμφίβολα υβριδικής, που ισορροπεί ανάμεσα στην ιστορία και τη λογοτεχνία. Προτού ο αναγνώστης τού ανά χείρας σημειώματος αποφανθεί ότι το βιβλίο συνιστά απλώς έναν οδοδείκτη των νέων τάσεων στην ιστορική παραγωγή, οφείλουμε να διευκρινίσουμε ότι η ανάλυση των «νέων τάσεων» στην ιστορική επιστήμη (φαίνεται να) αποτελεί ένα case study, καθώς ο Τραβέρσο ενδιαφέρεται να αναδείξει κάτι σημαντικότερο και βαθύτερο. Την επέλαση της υποκειμενικότητας στη μετανεωτερική συνθήκη των τελευταίων δεκαετιών.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Ως επιστήμη η ιστορία, ο Τραβέρσο θυμίζει, διαμορφώθηκε κατά βάση υπό την επίδραση του θετικισμού στη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα. Αυτός ο ιστορικός θετικισμός με την εμμονή του στην τεκμηρίωση προϋπέθετε πρακτικές «υπεύθυνης ιστορίας» που έδιναν στην ιστορική γραφή τη λάμψη της επιστημονικής αντικειμενικότητας. Βασικός κανόνας για τούτο ήταν η αποστασιοποίηση του ιστορικού από το προς μελέτη αντικείμενό του. Εχουν περάσει περίπου εκατό χρόνια από τότε που ο Β. Μπένγιαμιν ισχυριζόταν πως στη διαδρομή του είχε κρατήσει μονάχα έναν μικρό αλλά απαράβατο κανόνα: δεν χρησιμοποιούσε ποτέ τη λέξη «εγώ» στα κείμενά του παρά μόνο στις επιστολές που συνέγραφε. Αντιθέτως, τα τελευταία χρόνια οι ιστορικοί γράφουν όλο και περισσότερο σε πρώτο πρόσωπο. Απεκδύονται της αντικειμενικότητας αναζητώντας μάλιστα τη συναισθηματική εμπλοκή με το αντικείμενό τους, ξεδιπλώνουν παρά κρύβουν τις ψυχοσυναισθηματικές τους ιδιαιτερότητες και γι’ αυτό ακριβώς μπολιάζουν τα κείμενά τους με ισχυρές δόσεις συγκίνησης και ενσυναίσθησης. Αυτού του τύπου η γραφή προτάσσει την υποκειμενικότητα, τις πολλαπλές ερμηνείες και το (ας το ονομάσουμε έτσι) «δικαίωμα στην ατομική πρόσληψη των ιστορικών γεγονότων», ψαλιδίζοντας τη μία, κυρίαρχη αφήγηση για το παρελθόν που στα προηγούμενα χρόνια κυριάρχησε. Πρόκειται για μια γραφή που συνήθως παίρνει τη μορφή οικογενειακής saga, μέσα από την παραδειγματική περιγραφή της οποίας αναλύεται, άλλοτε υποδειγματικά και άλλοτε όχι, μια ολόκληρη ιστορική περίοδος ή κάποιες πτυχές της.

Αποτέλεσμα της εξέλιξης αυτής είναι να έχει διαμορφωθεί ένα καινούργιο είδος ιστορικής αφήγησης που δεν είναι ούτε η παραδοσιακή πάλαι ποτέ ιστορία ούτε η λογοτεχνία (το γνωστό μας ιστορικό μυθιστόρημα). Πρόκειται για μια υβριδική μορφή που μεταγγίζει στην ιστορία υφολογικούς κώδικες και πρακτικές της λογοτεχνίας διαταράσσοντας τα κάποτε σαφή μεταξύ τους όρια και μετατρέποντας τους διαχωρισμούς των κατηγοριών σε πορώδεις. Αυτή η εξέλιξη δεν έχει να κάνει σε τίποτα με την αυτοβιογραφία όπως τη γνωρίσαμε τους τελευταίους δύο αιώνες, αφού τα ζητούμενά της ήταν διαφορετικά: δεν περιγράφει την εμπλοκή ενός σπουδαίου πρωταγωνιστή σε σημαντικά γεγονότα επιχειρώντας να δικαιώσει τις επιλογές του, αλλά στρέφει το φως σε απλούς, ανώνυμους ανθρώπους εξετάζοντας πώς η «μεγάλη ιστορία» επηρέασε καθοριστικά τον βίο τους. Για τον λόγο αυτό, όπως προείπαμε, χρησιμοποιεί κώδικες και πρακτικές της λογοτεχνίας, όπως για παράδειγμα τη μυθοπλασία, κάτι αδιανόητο στη σοβαρή και σοβαρών προδιαγραφών αυτοβιογραφία.

Ο Τραβέρσο δείχνει με ενάργεια και αναλυτική δεξιοτεχνία το πώς η εξέλιξη αυτή υπερβαίνει την ιστοριογραφία και τις αναζητήσεις των επαγγελματιών ιστορικών. Πράγματι, η μετατόπιση στην υποκειμενικότητα και στην (όπως την αποκαλεί) «εγωτιστική ιστορία» είναι απότοκη μιας σειράς εξελίξεων που έχουν λάβει χώρα στις δυτικές κοινωνίες μετά τη δεκαετία του ’60. Οι εξελίξεις αυτές οφείλονται τόσο σε βαθιές αλλαγές των κοινωνιών όσο και σε πιο συγκυριακές εξελίξεις. Η εξαφάνιση, ας πούμε, της επιστολογραφίας τα τελευταία σαράντα χρόνια και ιδίως μετά την επανάσταση του Διαδικτύου και του e-mail υποστηρίζεται πως έχει επηρεάσει καθοριστικά τους ιστορικούς στερώντας τους έναν κρίσιμο «χώρο» που με την απελευθερωτική για την υποκειμενικότητά τους λειτουργία ανακούφιζε από την αυστηρά φιλοτεχνημένη ουδετερότητα της δημόσιας γραφής τους, η οποία και θα έπρεπε να είναι απροσπέλαστη από κάθε είδους συναίσθημα. Ανάλογες συνέπειες φαίνεται πως έχει η επέλαση της σέλφι τα τελευταία χρόνια, που ως έξη έχει απόλυτα πλέον κυριαρχήσει, οδηγώντας υπόγεια και κάπως ασυναίσθητα ακόμη και την ιστορική γραφή σε μια αρκετά εξομολογητική κατεύθυνση.

Η βαθύτερη αιτία ωστόσο για την ανάδυση της υποκειμενικότητας στην ιστορική γραφή δεν είναι άλλη από την κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού. Ο Τραβέρσο εύστοχα τονίζει ότι σε καμία περίπτωση δεν θα πρέπει να θεωρείται η νέα αυτή ιστοριογραφία ως μια «νεοφιλελεύθερα στρατευμένη» σχολή. Το ακριβώς αντίθετο. Επισημαίνει ωστόσο τον τρόπο (τους τρόπους πιο σωστά) με τον οποίο ο φετιχισμός της ατομικότητας και η ρήξη των παραδοσιακών συλλογικών ταυτοτήτων οδήγησαν σταδιακά ακόμη και στην «ιδιωτικοποίηση» των αναπαραστάσεων του παρελθόντος. Σε μια τέτοια συνθήκη η ατομική υποκειμενικότητα έγινε το πρίσμα μέσα από το οποίο αναλύουμε το παρελθόν, εισήλθε στο εργαστήρι των ιστορικών, έγινε δεύτερη φύση τους.

Ας θυμηθούμε εδώ κάτι ενδιαφέρον. Στην περίοδο του Μεσοπολέμου ο Τρότσκι γράφοντας την Ιστορία της Ρωσικής Επανάστασης, την οποία ο ίδιος είχε συνδιαμορφώσει, ένιωσε την ανάγκη να την αφηγηθεί αφήνοντας στην άκρη το εγώ του και γράφοντας «ουδέτερα» σε τρίτο πρόσωπο. Σήμερα πολλοί ιστορικοί πράττουν το ακριβώς αντίθετο: γράφουν σε πρώτο πρόσωπο για γεγονότα μακρινά ή και εντελώς άσχετα από αυτούς. Πρόκειται για ένα καταπληκτικό παράδειγμα που δείχνει τις διανοητικές διαδρομές που έχουν στο διάβα περίπου ενός αιώνα διανυθεί. Απέναντι στην εξέλιξη αυτή ο Τραβέρσο στέκεται μάλλον δύσπιστος. Τονίζει ωστόσο τις αρετές της νέας αυτής αφηγηματικής μανιέρας υποκινώντας ένα ωραίο παράδειγμα από τον χώρο του κινηματογράφου: αυτό του γενικού πλάνου και του γκρο πλαν. Η μετατόπιση του ενδιαφέροντος προς τη μικροϊστορία είναι (υποστηρίζει) το επιστημονικό αντίστοιχο του γκρο πλαν. Ολα εν τέλει είναι ζήτημα κλίμακας και ο ιστορικός καλείται να εργαστεί και με τις δύο εκδοχές αν θέλει να έχει σωστή εκτίμηση της περιόδου που ερευνά. Η παραδοσιακή ιστορία λειτουργεί επομένως όπως το γενικό πλάνο αποδίδοντας τη «μεγάλη εικόνα» (ας φέρουμε στο μυαλό μας τα εντυπωσιακά πλάνα από τις μάχες Σκωτσέζων και Αγγλων στην ταινία Braveheart), ενώ η «εγωτιστική ιστορία» και η μικροϊστορία εστιάζουν στη λεπτομέρεια, σε εκείνο το αμελητέο και ενίοτε ανεπαίσθητο σπάραγμα που μόνο αν φωτιστεί μπορεί να συμπληρώσει τα όσα γνωρίζουμε από τη μεγάλη αφήγηση (το γεμάτο οργή βλέμμα του Μελ Γκίμπσον, ας πούμε, ή η ένταση στα πρόσωπα των μαχητών, τα κομμένα άκρα και το ποτάμι του αίματος). Κοντολογίς, όπως ο Εντσο Τραβέρσο αποφαίνεται στο πραγματικά σπουδαίο αυτό βιβλίο του, οι νέες αφηγηματικές πρακτικές παρά την υποκειμενικότητα που υπηρετούν καθρεφτίζουν τις ευαισθησίες της εποχής μας και μπορούν να δώσουν ενδιαφέροντα αποτελέσματα «αρκεί οι δημιουργοί τους να συνειδητοποιούν τα όριά τους, να χρησιμοποιούν το εγώ τους σαν τηλεσκόπιο και όχι σαν μονάδα και να διευρύνουν τον ορίζοντα του θέματος αντί να τον στενεύουν ως το “ύψος του εδάφους” ενός αδιεξόδου». Σπουδαία λόγια από έναν πραγματικά σπουδαίο διανοητή.

Ο Κώστας Κατσάπης (katsapius@gmail.com) είναι ιστορικός. Διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Το τελευταίο του βιβλίο Αυστραλία. Δέκα ιστορίες κυκλοφόρησε το 2022 από τις εκδόσεις Μωβ Σκίουρος

{1BSYG}Enzo Traverso{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ιδιότυπα παρελθόντα. Το «εγώ» στη γραφή της ιστορίας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Νίκος Κούρκουλος{CR}Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, Αθήνα, 2021, σελ. 21{3BEKD}0