Η αποφασιστική στιγμή ενός μεγάλου φωτογράφου

«Εικαστική πνοή στα πράγματα της ζωής»

Του Κωστή Αντωνιάδη

Στο βιβλίο του «Pictorial Effect in Photography» (1869), ο Henry Peach Robinson, ένας από τους πιο παραγωγικούς και ένθερμους υποστηρικτές της τέχνης της φωτογραφίας στη Μεγάλη Βρετανία του 19ου αιώνα, υποστήριζε πως δεν είναι η  φαντασία ή η φωτογραφική μηχανή που θα επιτρέψει στη φωτογραφία να αναδειχθεί ως τέχνη, αλλά το εικαστικά καλλιεργημένο βλέμμα του φωτογράφου. Μετά από ογδόντα χρόνια, στην εισαγωγή της «Αποφασιστικής Στιγμής» (1952) ο H. C. Bresson διατυπώνει μια παρόμοια πρόταση σημειώνοντας πως «… η φωτογραφική μηχανή εγγράφει απλώς στο φιλμ την απόφαση που πήρε το μάτι». Στη συζήτηση για το αν η φωτογραφία είναι τέχνη παρατηρεί κανείς πως η υποβάθμιση της σημασίας της φωτογραφικής μηχανής είναι συχνή, όχι όμως αδικαιολόγητα. Η μηχανική παραγωγή της φωτογραφίας και ό,τι απορρέει απ’ αυτήν ήταν πάντοτε ένα πρόβλημα που με κάποιον τρόπο έπρεπε να απαντηθεί. Γιατί πώς μπορεί να θεωρηθεί τέχνη η φωτογραφία, όταν η εικόνα της σχηματίζεται σ’ ένα κλάσμα του δευτερολέπτου; Πού μπορεί να εντοπιστεί και πώς μπορεί να περιγραφεί η δημιουργική πράξη σ’ αυτό το σύντομο χρονικό διάστημα; Πώς μπορεί να θεωρηθεί έργο τέχνης μια εικόνα που «παίρνεται» από την ορατή πραγματικότητα; Η (εύκολη) απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα ήταν η εξαφάνιση του προβλήματος: στη δημιουργία της φωτογραφικής εικόνας η συνδρομή της φωτογραφικής μηχανής είναι ασήμαντη.  «Είναι λάθος» έλεγε ο Bresson,  «να πιστεύει κανείς πως οι φωτογραφίες γίνονται με την κάμερα… γίνονται με το μάτι, την καρδιά και το μυαλό». Με απλά λόγια, για τον Bresson όλη τη «δουλειά» την κάνει το εικαστικά καλλιεργημένο βλέμμα του φωτογράφου που έχει την ικανότητα να αναγνωρίζει «σε ένα κλάσμα του δευτερολέπτου, τη σημασία ενός γεγονότος και τη φόρμα που θα δώσει σ’ αυτό το γεγονός την πληρέστερη έκφραση». Να λοιπόν που και η «αποφασιστική στιγμή» κατά την οποία συμβαίνουν όλα αυτά δεν αφορά στην εξέλιξη ενός γεγονότος, δεν έχει να κάνει δηλαδή με τη στιγμή κορύφωσης μιας πράξης, όπως πιστεύουν οι περισσότεροι, αλλά με την αποτύπωση μιας γεωμετρικής φόρμας, που χωρίς αυτή η φωτογραφία θα έμοιαζε άμορφη και χωρίς ζωή.

Στην παρουσίαση μιας νέας έκδοσης έργων του Bresson στην εφημερίδα Guardian, ο συντάκτης σημειώνει πως δύο σχεδόν δεκαετίες μετά τον θάνατό του, το έργο του εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για  μια νέα γενιά φωτογράφων και συμπληρώνει πως «δεν είναι σαφές αν αυτό θα είχε ενθουσιάσει ή ενοχλήσει τον άνθρωπο που τη δεκαετία του 1970 εγκατέλειψε τη φωτογραφία για να ασχοληθεί με το σχέδιο και τη ζωγραφική, δηλώνοντας πως δεν έχει πλέον κανένα ενδιαφέρον για τη φωτογραφία». Κατανοώ την επιφύλαξη και συμμερίζομαι την έγνοια όσων απογοητεύτηκαν με τον τρόπο που αποκήρυξε τη φωτογραφία ο Bresson. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε πως είχε σπουδάσει ζωγραφική και αυτό που τον ενδιέφερε περισσότερο ήταν η ιδιότητα της φωτογραφίας να δίνει εικαστική πνοή στα πράγματα της ζωής. Το έκανε σε όλη του ζωή με τον καλύτερο τρόπο, έδειξε σε όλους πώς γίνεται και όταν ήρθε η ώρα επέστρεψε στην πρώτη αγάπη του για τη ζωγραφική και το σχέδιο.

Ο Κωστής Αντωνιάδης είναι φωτογράφος, καθηγητής Φωτογραφίας

info

H ενδέκατη ανατύπωση του σημαντικού άλμπουμ «Photographe» του Henri Cartier Bresson κυκλοφόρησε στις 13 Οκτωβρίου από τον γαλλικό εκδοτικό οίκο Delpire & Co (delpireandco.com). Πρόκειται για συλλογή 155 φωτογραφιών, τις οποίες ο κορυφαίος φωτογράφος τράβηξε μεταξύ 1926 και 1978 (έναν χρόνο πριν από την κυκλοφορία του πρωτότυπου). Περιλαμβάνει εισαγωγή του σπουδαίου γάλλου ποιητή Ιβ Μπονφουά, ο οποίος, εκτός άλλων, γράφει: «Η ύπαρξή του τον οδηγεί ενστικτωδώς έξω από τον εαυτό του και τα όνειρά του, σε επαφή με τους άλλους, με διαφορετικούς μεταξύ τους τόπους και πράγματα – σε αναζήτηση της έκπληξης που σε εκσφενδονίζει μακριά, του θαύματος που σημαίνει πολλά»