Ενας «ποιητής» που έγραφε κριτική τέχνης

Το κείμενό του «Η τέχνη να πεθαίνεις» στον «New Yorker», τον Δεκέμβριο του 2019, εντάχθηκε σε έναν άτυπο «Κανόνα» με τα καλύτερα αυτοβιογραφικά σημειώματα της δεκαετίας. Και όχι άδικα: για τον κριτικό τέχνης Πίτερ Σέλνταλ (Peter Schjeldahl), που έφυγε από τη ζωή με καρκίνο του πνεύμονα, στις 21 Οκτωβρίου, αξία – εκτός από τα αριστουργήματα των μεγαλύτερων δημιουργών – είχε η «τέχνη να γράφεις» – για την τέχνη, αλλά όχι μόνο. «Ο θάνατος μοιάζει μάλλον με τη ζωγραφική παρά με τη γλυπτική, επειδή μπορείς να δεις μόνο μία όψη» σημείωνε εκεί. «Μονόχρωμος – σαν το πρώην Τείχος του Βερολίνου, η κανονική απόχρωση του οποίου ήταν ενός γκρίζου μαυσωλείου, αλλά τα παιδιά στη δυτική πλευρά το εξιδανίκευαν γεμίζοντάς το με γκραφίτι. Κάτι τέτοιο προσπαθώ να κάνω κι εγώ εδώ».

Ο Σέλνταλ γεννήθηκε στο Φάργκο της Βόρειας Ντακότα στις 20 Μαρτίου 1942 και μεγάλωσε σε μικρές επαρχιακές πόλεις στη γενέθλια πολιτεία και τη Μινεσότα. Ξεκίνησε τη δημοσιογραφική διαδρομή του το 1962 στο «Jersey Journal», ταξίδεψε στο Παρίσι και επέστρεψε στη Νέα Υόρκη το 1965. Εκεί εργάστηκε ως τεχνοκριτικός στο «ARTnews», τους «New York Times» και τη «Village Voice» (1990 – 1998). Από το 1998 εντάχθηκε στην ομάδα του «New Yorker» αφήνοντας το αποτύπωμά του σε μια γενιά κριτικών που έμαθαν να ζουν για την τέχνη.

«Μια φωνή ποιητή»

Ο επίσης εξαιρετικός γραφιάς της αμερικανικής δημοσιογραφίας, Ντέιβιντ Ρέμνικ, διευθυντής του «New Yorker», τον αποχαιρετά μέσα από τις σελίδες του περιοδικού: «Τον διάβαζα επί χρόνια στη Village Voice. Είχε πάντοτε τη δική του φωνή: διακριτή, ξεκάθαρη, αστεία. Μια φωνή ποιητή – επιγραμματική, όπου τίποτε δεν πήγαινε χαμένο. Συναντηθήκαμε στο γραφείο κάποιο Σάββατο, στο τέλος καλοκαιριού. Κάποιος είχε κλείσει τον κλιματισμό στο κτίριο. Ο Πίτερ χλώμιασε, σταγόνες ιδρώτα άρχισαν να τρέχουν στο πρόσωπό του. Τον ρώτησα για ένα κενό που εμφανιζόταν στο βιογραφικό του. «Α, τότε που σερνόμουν απ’ τον αλκοολισμό. Μετά το διόρθωσα». Ηταν πάντα πιο σκληρός με τον εαυτό του σε σχέση με οποιονδήποτε καλλιτέχνη». Ο ίδιος ο Σέλνταλ, πάλι, έγραφε στο αποχαιρετιστήριο κείμενο του 2019: «Φιλία δεν μπορεί να υπάρχει ανάμεσα σ’ έναν καλλιτέχνη και έναν κριτικό. Ο ένας θέλει κάτι από τον άλλον – το χάρισμα στην περίπτωση του καλλιτέχνη, την οξύνοια στην περίπτωση κριτικού -, πράγματα που ανήκουν αυστηρά στο κοινό όπου ο καθένας απευθύνεται με τη δουλειά του. Είναι σαν δύο ηλεκτρικές σκούπες που η μία ρουφάει την άλλη».

Αν έχει κάποια σημασία σε μια εποχή που η λεγόμενη «κριτική» μεταφέρεται διασπασμένη στα πολλαπλά είδωλα των social media ή ασκείται μεσολαβημένη περνώντας από τα γραφεία δημοσίων σχέσεων, το βιβλίο του Σέλνταλ «Hot, Cold, Heavy, Light: 100 Art Writings, 1988-2018» (εκδ. Abrams, 2019) μένει ως παρακαταθήκη για φερέλπιδες κριτικούς. Αλλά και φιλότεχνους αναγνώστες. «Λέω συνήθως ότι η σύγχρονη τέχνη αποτελείται απ’ όλα τα έργα τέχνης που υπήρξαν, είτε είναι πέντε χιλιάδων ετών είτε πέντε λεπτών. Τα κοιτάζουμε όλα με σύγχρονο βλέμμα, το μόνο βλέμμα που υπήρξε ποτέ».