Μπέρτολτ Μπρεχτ (Β΄)

Για το «παράδοξον» Μπέρτολτ Μπρεχτ στην ελληνική θεατρική ιστορία αναφέρθηκα στο πρώτο από τα κείμενα σε αυτή τη σελίδα που αφιερώνεται στην ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου, όπου ο Μπρεχτ, κυρίως για πολιτικούς λόγους, κυριάρχησε για χρόνια μετά τη ρωσική περεστρόικα και στα ευρωπαϊκά σκηνικά συμβάντα. Στην Ελλάδα υπήρξε θεατρική χρονιά που παίζονταν, όπως σημείωσα ήδη, τρία έργα του Μπρεχτ. Και εδώ και 15 χρόνια δεν παίχθηκαν πανελληνίως, παρά ελάχιστα. Ομολογώ ηλιθιωδώς ανέντιμο για έναν συγγραφέα που δεν παίχθηκε, παρά περιθωριακά στην κομμουνιστική Ρωσία και στους δορυφόρους της, εμπεδώνοντας σε κάθε σκεπτόμενο πολίτη πως τα καθεστώτα που όμνυαν στον Μαρξ ήταν ό,τι αντιμαρξιστικότερο γίνεται: αντιδιαλεκτικά, αν θυμηθούμε πάντα πως διαλεκτική, από την εποχή του Ηράκλειτου ως τον Εγελο είναι «η σύγκρουση των αντιθέτων», άρα αντιδογματική ερμηνεία της ιστορίας.

Συνεχίζω, λοιπόν, σήμερα με την πλούσια παλαιότερα μπρεχτική περίοδο του θεάτρου μας. Το 1972 έγραφα για τον «Καλό άνθρωπο του Σετσουάν» που ανέβασε με το ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ του ο Αλέξης Σολομός στο Θέατρο ΟΡΒΟ και με πρωταγωνιστές τη Βιβέτα Τσιούνη, τον Δημήτρη Ποταμίτη, την Ολγα Τουρνάκη και άλλους: «Με την παράσταση της “Μάνας Κουράγιο και τα παιδιά της” είχαμε διαπιστώσει, ξεκινώντας από το έργο του Μπρεχτ, τους απαραίτητους δείκτες πορείας που οφείλουμε να ακολουθούμε για να μην προδίδουμε τις προθέσεις του ποιητή και την αποτελεσματικότητα της μεθόδου του. Αν δεν δεχθούμε πως ο κόσμος δεν είναι όπως είναι, αλλά μπορεί και πρέπει να αλλάξει, αν δεν δεχθούμε πως το θεατρικό έργο είναι μια αναπαράσταση ζωντανή γεγονότων που συμβαίνουν ανάμεσα σε ανθρώπους, ένα κατασκευασμένο από τα πριν ιδανικό πλαίσιο πειραματικής μελέτης της ανθρώπινης συμπεριφοράς μέσα σε επιλεγμένες υλικές και ιστορικές συνθήκες, αν δεν δεχθούμε πως η θεατρική πράξη είναι ένα εργαλείο διαλεκτικό, ο Μπρεχτ προδίδεται. Οι γνωστές και ύπουλες προσπάθειες να απομονώσουμε τον ποιητή Μπρεχτ από τη μεθοδολογία και την ιδεολογία του, αν δεν είναι αφέλεια, ευκολία και προχειρότητα, είναι υποκρισία και διαστροφή. Καμιά αντίρρηση να μη συμφωνούμε μαζί του. Να εκμεταλλευόμαστε, όμως, έναν νεκρό ποιητή που έγινε της μόδας και να τον διορθώνουμε ή να τον διαστρεβλώνουμε έτσι που να συμφωνεί εκείνος μαζί μας, είναι ανέντιμο. Βιβλία και παραστάσεις σήμερα σε όλο τον κόσμο έχουνε μεταβάλει το έργο του σε “φούρνο του Χότζα”. Ασελγούν, κόβουν και ράβουν, επισημαίνουν, εξογκώνουν ή αδυνατίζουν τα μέλη του, άλλοι εν ονόματι της ποίησης και άλλοι εν ονόματι της ελευθερίας του σκηνοθετείν.

Απλοί μύθοι

Υπάρχει, βέβαια, μια εξήγηση για όλα αυτά. Το ίδιο το έργο του ποιητή. Είναι τόσο απλό στη δομή του, τόσο απέριττο και τόσο σαφές στα στοιχεία του που εύκολα μπορεί να σημανθεί αντίστροφα. Ο Μπρεχτ είναι παιδί του αιώνα του. Πιστεύει στο εργαλείο της λογικής και της επιστήμης. Χρησιμοποιώντας τα μέσα τους στον χώρο της θεατρικής πρακτικής θέλει να φτάσει από τη μεριά του στα ίδια συμπεράσματα, όσο βέβαια του επιτρέπει το υλικό που χειρίζεται, δηλαδή οι ανθρώπινες καταστάσεις. Οπως ο επιστήμονας του εργαστηρίου, κατασκευάζει μια «συνθήκη» ανθρωπίνων πράξεων και τις παρακολουθεί αντικειμενικά. Κάθε πείραμα για να πετύχει οφείλει να περιέχει μόνο τα απαραίτητα για το ποθούμενο αποτέλεσμα στοιχεία, να παρουσιάζει απλές σχέσεις, σαφείς και μονοσήμαντες. Το πειράματα του Τορικέλι, του Νεύτωνα, του Γαλιλαίου ήσαν παιδαριωδώς απλά. Οι μύθοι του Μπρεχτ ήταν παιδαριωδώς απλοί. Είναι περίεργο, αλλά αν κανείς αφηγηθεί στα καθέκαστα την πλοκή των μεγάλων έργων, θα ανακαλύψει ένα «μελό» (αποπειραθείτε να το κάνετε στη “Μήδεια”, στον “Ληρ”, στην “Εντα Γκάμπλερ”, στα “Φώτα της πόλης”, στον “Καλό άνθρωπο του Σετσουάν”). Οι μεγάλοι ποιητές στηρίζονται σε έναν αρχέτυπο μύθο, σαφέστατο και κατανοητό. Ο Μπρεχτ, μάλιστα, κατέφυγε πολλές φορές στην Ανατολή, στην κοιτίδα του μύθου, και δανείστηκε τις πλοκές των έργων του. Οχι γιατί του έλειψε η μυθοπλαστική ικανότητα, αλλά γιατί στα αδρά περιγράμματα του ανατολίτη παραμυθά εύρισκε τον σκελετό της ανθρώπινης περιπέτειας στην απλούστερη μορφή της.

Από την επιλογή, όμως, του μύθου και πέρα αρχίζει η φόρτιση των στοιχείων, η σήμανση των προσώπων και ο καταμερισμός ενεργειών. Με αυτόν τον τρόπο ο Μπρεχτ προγραμματίζει τους όρους του πειράματός του και καθορίζει την αποτελεσματικότητα των σημάτων του. Δεν είναι παράξενο που ξανάγραψε πάλι και πάλι τα έργα του. Τα προσάρμοζε στις νέες συνθήκες ή τα φόρτιζε με πιο ευθύβολη αποτελεσματικότητα ή αφαιρούσε και πρόσθετε στοιχεία που δυσχέραιναν ή υποβοηθούσαν την έκθεση των πορισμάτων του εγχειρήματος. Η δυσκολία με τον Μπρεχτ είναι πως στον μονοσήμαντο μύθο επισώρευσε πολλαπλές σημαντικές με την υπονόμευση των φορέων του έτσι που το αποτέλεσμα, πολυσήμαντο, έμφορτο, να δημιουργεί τη γόνιμη επεξεργασία μια διαλεκτικής προβληματικής. Η ποίηση στον Μπρεχτ δεν είναι αυτοσκοπός, δεν είναι καν σκοπός, είναι ένα κοινόχρηστο και αναγνωρίσιμο μέσο άμεσης αποτελεσματικότητας. Ενα φύραμα.

Παρεξήγηση

Ο κ. Σολομός στο πρόγραμμα της παραστάσεώς του αναφέρει μια διαπίστωση του Μπρεχτ σχετική με το έργο του και τη θεωρεί λακωνική και σκληρή ομολογία του ποιητή για τη συμβολή του στο σύγχρονο θέατρο. Λέει ο κ. Σολομός πως ο Μπρεχτ δεν πίστεψε ποτέ στο απόλυτο αυτής της συμβολής και του καταλογίζει σεμνότητα γι’ αυτή την ομολογία. Αλίμονο! Από δω ξεκινάει η παρεξήγηση, να θεωρούμε πως ο συγγραφέας που είδε την ανθρώπινη ιστορία σαν μια μεταβλητή πιστεύει πως το έργο που την εκθέτει μπορεί να είναι απόλυτο! Η σύγκριση που κάνει ο Μπρεχτ του επικού θεάτρου με την καθολική εκκλησία δεν είναι φιλολογική παραλληλία, είναι ιστορική εξήγηση. Αναγκαιότητα. Οταν λοιπόν ξεκινάμε από τέτοιες παρεξηγήσεις, πώς είναι δυνατόν να υπηρετήσουμε τον ποιητή;

Ο “Καλός άνθρωπος του Σετσουάν” είναι το πιο γραμμικό έργο του Μπρεχτ. Η τοποθέτηση του μύθου στην Κίνα εξυπηρετεί τις προθέσεις της αποξένωσης που μεγαλώνει και βαθαίνει περισσότερο με την εισαγωγή στοιχείων του κόσμου μας (Αεροπόρος). Το πρόβλημα που θέτει ο Μπρεχτ σε αυτό το έργο και το αφήνει άλυτο είναι: Μπορεί ένας άνθρωπος καλός να επιβιώσει, χωρίς να συμβιβαστεί, στον κόσμο που ζούμε; Μας πληροφορούν μερικοί σχολιαστές του Μπρεχτ πως είναι ένα απλό πρόβλημα: δεν τολμούν να συμπληρώσουν πως είναι το μόνο πρόβλημα; Αλλο δεν υπάρχει. Είναι το πρωταρχικό πρόβλημα και γι’ αυτό ο ποιητής δεν το λύνει. Απλώς το θέτει. Αυτή τη φορά το πείραμα δεν είχε άλλο σκοπό από την έκθεση του προβλήματος. Ο κ. Σολομός είδε το έργο “ρεαλιστικά”, δηλαδή όπως συνηθίσαμε να θεωρούμε τον ρεαλισμό στον τόπο μας. Τόνισε τα “μελό” στοιχεία του έργου και προσπάθησε να μας πείσει με τα σκηνικά επεισόδια καθεαυτά. Απόπειρα καταδικασμένη από την αρχή. Ζήτησε να πάρουμε την ιστορία τοις μετρητοίς και να μην παρακολουθήσουμε την περιπέτεια. Στέρησε το έργο από την πολλαπλή σημαντική του. Βέβαια, η δυσχέρεια για κάθε σκηνοθέτη μεγαλώνει, όταν οι ηθοποιοί του στερούνται της στοιχειώδους γνώσης της τεχνικής του επικού θεάτρου. Εκεί που ο ποιητής ζητάει τη διόγκωση, την αποξένωση και το παραξένισμα βάζουν τη γραφικότητα και τον νατουραλισμό».