Στα βήματα {LF}των ξεχασμένων προγόνων

H ελληνοδανή καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης Λίμπυ Τάτα (Αναστασία) Αρσέλ, συγγραφέας της μελέτης «Με τον διωγμό στην ψυχή, το τραύμα της Μικρασιατικής Καταστροφής σε τρεις γενιές» (Κέδρος, 2014), απαντά σε σειρά ερωτημάτων με άξονα το τραύμα και την ταυτότητά του στην τρίτη γενιά. Στον όρο μικρασιατικό τραύμα προβάλλεται η σημαντική θέση της καταστροφής στη συλλογική μνήμη των Ελλήνων, όχι μόνο ως εθνικό, αλλά και ως διαρκές ψυχολογικό τραύμα, μεταφερόμενο από την πρώτη γενιά των προσφύγων, τονίζοντας την απέλαση, την απώλεια προσώπων, πραγμάτων, προγονικής γης, κοινωνικής υπόστασης, την εγκατάσταση σε μια άγνωστη γη που έπρεπε να γίνει πατρίδα. Αυτό το μοναδικό και, σε σημαντικό βαθμό, αδιανόητο τραύμα μεταφέρεται συνειδητά και ασυνείδητα στις επόμενες γενιές. Πώς περνάει λοιπόν η αρχική εμπειρία στην τρίτη γενιά, όταν πια ο λόγος, τα τεκμήρια, τα ίχνη των προσφύγων, σε απευθείας μεταφορά στα παιδιά τους, φτάνουν στην επόμενη χρονικά βαθμίδα, στα εγγόνια τους, ως αποσπάσματα, μύθοι, αναγωγές; Πώς αυτά επηρεάζουν την εικόνα που έχει η τρίτη γενιά για ένα παρελθόν ιστορικά τετελεσμένο, όχι όμως ψυχολογικά απόν; Οι αποκομμένες εντυπώσεις στέκονται στα όρια της γλώσσας, η απόσταση από το ανοίκειο μεγαλώνει, την ίδια στιγμή που ο χρόνος δεν περνάει, το «τότε» συντηρεί το τραύμα και απαιτεί την αναγνώρισή του.

Η Λίμπυ Τάτα Αρσέλ γεννήθηκε στη Μυτιλήνη, σε οικογένεια προσφύγων από την Πέργαμο και συγκέντρωσε τις μαρτυρίες της γιαγιάς της, η οποία σε ηλικία 12 ετών εγκατέλειψε τον τόπο της, έφτασε στη Λέσβο, παντρεύτηκε έναν φούρναρη και δεν έπαψε να λυπάται ότι δεν μπόρεσε να τελειώσει το σχολείο εκεί όπου είχε γεννηθεί. Πώς θα μπορούσε να το τελειώσει στο ξένο μέρος, όπου είχε φτάσει προσφυγοπούλα; Τόσο τη βάραινε αυτό το τραύμα. Συνδυάζοντας τις μαρτυρίες της γιαγιάς, η Αρσέλ τις επιβεβαίωσε με πρόσθετες αφηγήσεις προσφύγων και τις μελέτησε, προσδιορίζοντας τις εγγραφές τους στην ταυτότητα της τρίτης γενιάς. Να σημειώσουμε παρενθετικά ότι το ψυχολογικό ζήτημα του τραύματος μιας καταστροφής τέτοιου μεγέθους ερευνάται στο έργο των Françoise Davoine και Jean-Max Gaudillière «Ιστορία και τραύμα» (εκδ. Μέθεξις, 2013).

To βιβλίο του Ηλία Μαγκλίνη εγγράφεται σε αυτή την ερευνητική προσπάθεια, η οποία ξεκίνησε από το τραύμα του Ολοκαυτώματος, δεν έχει λάβει όμως, στον βαθμό που γνωρίζω, τη μορφή κρίσιμης μάζας στην περίπτωση της Μικρασιατικής Καταστροφής, από την οποία θα προέκυπταν ιστορικές και κοινωνικές συνιστώσες της μικρασιατικής ταυτότητας στην τρίτη γενιά ως στοιχείο συνέχειας, ιστορικής αντίληψης και ισχύος. Εννοείται πως δεν υπάρχει σύγκριση μεταξύ Ολοκαυτώματος και Μικρασιατικής Καταστροφής: το Ολοκαύτωμα ήταν ένας εθνικοπολιτικός συστηματικός αφανισμός, η Μικρασιατική Καταστροφή περίπτωση μιας αποτυχίας εθνικής πολιτικής συνείδησης και πρακτικής.

Ο Μαγκλίνης υπερβαίνει μάλλον το ερευνητικό πεδίο της Αρσέλ, αφού ο τίτλος του βιβλίου του είναι «Το μόνο της ζωής ΤΟΥΣ ταξίδι», δηλαδή το μόνο ταξίδι όλων των πολεμιστών, ιδιαιτέρως κατά τη δράση του Α’ Σώματος Στρατού. Σε αυτό υπαγόταν η 3η Μεραρχία Πεζικού, στην οποία υπαγόταν με τη σειρά του το 2/39 Σύνταγμα Ευζώνων, όπου είχε στρατολογηθεί ο παππούς του Νίκος. Ετσι, δεν είναι το κέντρο ο Νίκος, αλλά η αφορμή, το πρόσωπο διά του οποίου όλοι οι συμπολεμιστές, η πορεία τους, η συμβολή τους, οι ηρωισμοί, οι βαρβαρότητες έρχονται στο φως, αφού βρέθηκαν στη Μικρασία – το λέει ξεκάθαρα ο συγγραφέας – για να σκοτώσουν και να σκοτωθούν. Με άλλα λόγια, εκείνο το μόνο ταξίδι ήταν ένας συλλογικός ενθουσιασμός θανάτου. Και ο Μαγκλίνης το «περπατάει» ακολουθώντας τα βήματα και τις διαδρομές, το μόνο της δικής του ζωής ταξίδι πάνω στο μόνο ταξίδι του προγόνου του. Ο κίνδυνος θα ήταν η αυταπάτη της ανάμνησης, το θρηνητικό ανακάλημα. Ο συγγραφέας το απέφυγε, πράγμα που συνιστά συγκριτικό πλεονέκτημα του βιβλίου του: το κείμενο υποστηρίζεται από πλούσια βιβλιογραφία περίπου εκατό αναφορών, από πρωτογενείς και δευτερογενείς πηγές της Μικρασιατικής Εκστρατείας και Καταστροφής, υποστηριζόμενες από πρωτότυπο φωτογραφικό και αρχειακό υλικό, αντλημένο από δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές.

Προσέγγιση αυτογνωσίας

Εδώ τίθεται το ερώτημα, πέραν του υπόβαθρου του τραύματος: το βιβλίο του Μαγκλίνη είναι προσωπική μαρτυρία ιστορικής υφής; Είναι εκείνη η κατά σύστημα και προ πολλού εξαντλημένη πια αναζήτηση του παππού, ήρωα κατά κανόνα; Είναι ένα συμπλήρωμα σε μια ιστορία, για την οποία δεν υπάρχει ακόμα ικανή και αποδεκτή συγκομιδή δεδομένων; Και εντέλει, αυτό το βιβλίο είναι λογοτεχνία, δηλαδή δομημένο έργο προσώπων εντός μιας συγκεκριμένης ειδικής συγκυρίας, της οποίας το βάρος στην τρίτη γενιά τεκμηριώνεται; Και αν τεκμηριώνεται, αντιμετωπίζεται; Και αν αντιμετωπίζεται, για ποιον λόγο; Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, το ταξίδι του συγγραφέα προς το ταξίδι των πολεμιστών με άξονα το ταξίδι του παππού Νίκου έχει μια ροή από το τώρα στο τότε, από το τότε σε άλλο συγγενές τότε. Ολο αυτό εμφανιζόμενο στο τώρα, διαρκώς παρόν ως ερώτηση και διαρκώς διαφεύγον ως απάντηση. Σε αυτό το άκρως επικίνδυνο μονοπάτι, ο Μαγκλίνης πατάει σταθερά. Το κείμενό του είναι ελκυστικό και, ακόμα καλύτερα, αυθόρμητα ειλικρινές. Η προσέγγιση του απόντος παππού είναι προσέγγιση αυτογνωσίας. Πολύ περισσότερο που ο παππούς, πολιτικά τοποθετημένος, επέστρεψε, έζησε την Κατοχή και δολοφονήθηκε το 1944.

Αυτογνωσία που αξιολογείται σε κάθε σημείο της διαδρομής από τη Σμύρνη στο Αφιόν Καραχισάρ, από την κατ’ ανάγκη επαφή και συνεννόηση με τούρκους πολίτες και Αρχές, σε ένα περιβάλλον όπου τα σημεία αναφοράς του χαμένου χρόνου λείπουν ή έχουν μεταμορφωθεί τόσο που είναι αγνώριστα, ανάμεσα σε μνημεία νίκης και εξίσου ανάμεσα σε εκδηλώσεις φιλοξενίας, αδιαφορίας, πρόσκλησης σε γλέντι, ανάμεσα σε σημαίες, πορτρέτα του Κεμάλ, φωνές του μουεζίνη, ώρες προσευχής, εντός ενός κόσμου ψηλαφητού και παράλληλα διαφορετικού, μιας ταυτότητας εντέλει, ψηφίδες και ψήγματα της οποίας βρίσκονται στην ταυτότητα του συγγραφέα. Και ύστερα, στα χρόνια του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου και του Εμφυλίου, το τραύμα του υπόλοιπου βίου πολλών από εκείνους τους πολεμιστές προστέθηκε στο τραύμα της Μικρασίας. Ο Μαγκλίνης έχει πετύχει να αποδείξει πως γνώρισε αυτό που όφειλε να γνωρίσει ώστε να γνωρίζει τι όφειλε να γράψει. Ας είναι καλά ο παππούς του, ο Νίκος.

{1BSYG}Ηλίας Μαγκλίνης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το μόνο της ζωής τους ταξίδι{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 384{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 17,70 ευρ{4BTIM}ώ