«Πίστευε ότι το θέατρο κάνει το αόρατο ορατό»

Το Spotlight του φετινού Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (3 – 13 Νοεμβρίου), η ειδική ενότητα που «φωτίζει» τη δράση σημαντικών δημιουργών, έχει λόγο σοβαρό. Κι αυτός δεν είναι άλλος από τη σημαντική πορεία του θεατρανθρώπου Πίτερ Μπρουκ (1925 – 2022). Ο γιος του Simon Brook, με δική του φιλμογραφία στον χώρο του ντοκιμαντέρ («Γενιά ’68», «A different american dream», «Hell is empty» κ.ά.) θα βρεθεί στη Θεσσαλονίκη για να παρουσιάσει το ντοκιμαντέρ «Brook by Brook» που σκηνοθέτησε ο ίδιος το 2002 για τον πατέρα του. Με την αφορμή αυτή μιλάει στα «Πρόσωπα».             

Δ.Δ.

Αν κατάφερα κάτι στο «Brook by Brook» – κι αυτό χωρίς να περιαυτολογώ – είναι ότι απομακρύνθηκα από ένα ρεαλιστικό πορτρέτο, όπως αυτά που θα έβλεπε κανείς στο BBC. Η ιδέα ήταν να αρέσει το πορτρέτο του Πίτερ Μπρουκ ακόμη και σε ανθρώπους που δεν έχουν πάει ποτέ στο θέατρο. Κι επίσης να μοιραστώ την οπτική μου για έναν υπέροχο πατέρα. Από ένα σημείο κι έπειτα δεν παύει να είναι ένα φιλμ για τη σχέση ενός πατέρα κι ενός γιου, για την εναλλαγή γενεών μέσα σε μια οικογένεια. Οπότε ας μην περιμένει κανείς να δει πώς φρόντιζε και ετοίμαζε τα κοστούμια μιας παράστασης!

Υπάρχει πάντα μια δυσκολία όταν γίνεσαι ο «σκηνοθέτης» του πατέρα σου. Το να ετοιμάζεις μια ταινία θυμίζει την προετοιμασία ενός γεύματος. Πρέπει να αναμείξεις τα σωστά υλικά στις σωστές δόσεις τους. Αν στο γεύμα αφεθείς πολύ ελεύθερος, θα τα κάνεις όλα άνω – κάτω. Το ίδιο και στην ταινία: δεν πρέπει να «ανοιχτείς» υπερβολικά, για παράδειγμα στο συναίσθημα. Προσπάθησα να τοποθετήσω κουκκίδες σε έναν πίνακα, αλλά ολοκληρωμένο τον είδα μόνο όταν έκανα πίσω και αντιλήφθηκα τη μεγάλη εικόνα. Καθεμία από μόνη της δεν εκφράζει καμία αλήθεια. Μόνο όλες μαζί λειτουργούν – ως ολοκληρωμένη δομή. Σκέφτηκα μάλιστα εάν μία από αυτές έπρεπε να είμαι ή να μην είμαι κι εγώ. Αλλά θα ήταν ένα ντοκιμαντέρ απρόσωπο, αν δεν εμφανιζόμουν σε κάποια πλάνα, από τη στιγμή που «αφηγούμαι» τη σχέση μας. Επέλεξα τελικά να φαίνομαι, αλλά σιωπηλός. Η δυναμική έπρεπε να αναπτύσσεται ανάμεσα στον Πίτερ Μπρουκ και τους θεατές.

Πίστευε ότι το θέατρο μπορούσε να κάνει το αόρατο ορατό. Και ότι έχει μια κοινωνική αξία προσπαθώντας να βελτιώσει τις ζωές των ανθρώπων. Ακόμη και έναν θεατή να συγκινήσει η παράσταση, αξίζει που έγινε. Ο ίδιος, βέβαια, δεν ενθουσιαζόταν πολύ με τις θεατρικές παραστάσεις όσο μπορώ να θυμηθώ. Θεωρούσε ότι οι περισσότερες έχουν μεγάλη διάρκεια και καταλήγουν βαρετές. Οπως έλεγε, προτιμούσε να δει κάποιο γουέστερν του Τζον Φορντ ή κάτι στην τηλεόραση παρά τρεις ώρες κακού Σαίξπηρ. Ενας από τους ανθρώπους, πάντως, το έργο των οποίων εκτιμούσε πολύ ήταν ο κορυφαίος ηθοποιός του Καμπούκι, Tamasaburo Bando. Πήγαινε πάντοτε να δει τέτοιες παραστάσεις, όπου κυριαρχούσε η μεταμόρφωση.

Αν έπρεπε να επιλέξω παραστάσεις του από την πιο κλασική μορφή, θα ήταν η «Τρικυμία», η «Μαχαμπαράτα», η «Τραγωδία της Κάρμεν» και – αυτό που με αγγίζει λιγότερο ως θεατρική μορφή και περισσότερο ως καθαρή φόρμα – «Ο άνθρωπος που…»: το έργο που εμπνεύστηκε από το «Ο άνθρωπος που μπέρδεψε τη γυναίκα του με ένα καπέλο» του Ολιβερ Σακς.

Το 1982 ταξιδέψαμε στην Ινδία, οι δυο μας, ο Ζαν-Κλοντ Καριέρ (σ.σ.: ο συγγραφέας της «Μαχαμπαράτα»), ο Τόσι (σ.σ.: ο περκασιονίστας). Τότε ήμουν στα 15 μου κι ανέλαβα τον ρόλο του φωτογράφου. Μείναμε δύο μήνες στη χώρα βλέποντας παραστάσεις και ανθρώπους, καθώς ετοιμάζονταν για τη «Μαχαμπαράτα»: πώς θα μεταφέρουν αυτή τη μυθική ιστορία στο δυτικό κοινό. Είναι μία από τις συγκλονιστικότερες εμπειρίες στη ζωή μου.

Με τα δικά μου ντοκιμαντέρ θέλω να μοιράζομαι με τους θεατές μια εμπειρία που εγώ θεωρώ ενδιαφέρουσα. Μακάρι να αλλάζει και ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Δεν θέλω πάντως να «δείχνω» ή να «διδάσκω». Δεν είμαι ειδικός ούτε στην κοινωνική αδικία ούτε στην κλιματική αλλαγή, οπότε δεν μπορώ να θεωρητικολογήσω. Αν δω κάτι που κατά βάση είναι λάθος ή άδικο ή διασκεδαστικό, θέλω να κάνω μια ταινία για να μεταφέρω ένα αίσθημα. Θέλω να αισθάνονται οι θεατές ότι μεταφέρονται στον τόπο που τους παρουσιάζω.

Ταινίες και ντοκιμαντέρ

Στο πλαίσιο του Spotlight προβάλλονται: η τηλεοπτική εκδοχή της «Μαχαμπαράτα» (1989), διάρκειας πεντέμισι ωρών (ακολουθεί Q & A με τον ηθοποιό Γιώργο Χωραφά), το «Μοντεράτο καντάμπιλε» (1960), όπου ο Μπρουκ σκηνοθετεί τους Ζαν-Πολ Μπελμοντό και τη Ζαν Μορό, το «Συναντήσεις με αξιοσημείωτους ανθρώπους» (1979), το «Πες μου ψέματα (μια ταινία για το Λονδίνο)» (1969) και ο «Αρχοντας των μυγών» (1963), θεατρική διασκευή του οποίου είχε ανεβάσει ήδη ο Μπρουκ.