Η Μικρά Ασία στο Μουσείο Μπενάκη

Καταγόμενος από τη Σμύρνη (ο πατέρας μου γεννήθηκε εκεί το 1909 και ήλθε στην Αθήνα το 1922) πάντα ήθελα να δω αυτή την πόλη της Ιωνίας, για την οποία άκουγα από συγγενείς όταν ήμουν μικρός. (Πολύ μικρός, ώστε να μην μπορώ να τους αποφύγω…) Ιδίως η θεία μου, αδελφή του πατέρα μου, μιλούσε με μια νοσταλγία για τη Σμύρνη, την οποία δεν καταλάβαινα. Τι πιο φωτεινό, πιο λαμπερό και πιο μεγαλειώδες από το «Σινεάκ» (ιστορικός κινηματογράφος, στην ακμή του τότε) μπορούσε να έχει αυτή η Σμύρνη, που να την κάνει καλύτερη από την Αθήνα;

Ολα αυτά βέβαια συμβαίνουν τη δεκαετία του 1960, είμαι πολύ μικρός για να καταλάβω ότι η θεία μου μιλούσε για τη Σμύρνη, αλλά εννοούσε την παιδική ηλικία της, που διακόπηκε απότομα με την Καταστροφή του 1922 και τον ξεριζωμό που ακολούθησε. Οι φωτογραφίες της πόλης και κυρίως της περίφημης προκυμαίας που μπορούσα να δω – οι παλιές καρτ-ποστάλ που ανατυπώνονται στα βιβλία – δεν βοηθούσαν να πάρω μια ιδέα της Σμύρνης του θαυμασμού και της νοσταλγίας. Θαμπές, χωρίς ευκρίνεια, οι εικόνες της εποχής δεν σου μεταδίδουν τίποτε από τη λάμψη της πόλης. Ετσι, η Σμύρνη παρέμεινε για μένα κάτι αόριστο, που δεν μπορούσε να το οπτικοποιήσει η φαντασία μου.

Ωσπου, πριν από δύο εβδομάδες, είχα την αγαθή τύχη να πάω στο Μουσείο Μπενάκη, στην Πειραιώς, για να δω την έκθεση που προετοίμαζαν, μαζί με το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, επί τέσσερα χρόνια για τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας, με αφορμή την εκατονταετηρίδα από την Καταστροφή. Η είσοδος στην έκθεση, πρέπει να παραδεχθώ, ήταν εμπειρία συγκινητική για μένα, διότι χάρη στην τεχνολογία του animation, οι οργανωτές έχουν καταφέρει να ζωντανέψουν τις παλιές καρτ-ποστάλ της προκυμαίας, σε ένα video wall (ελπίζω να είναι η σωστή λέξη) που εκτείνεται κατά μήκος του τοίχου της εισόδου και δημιουργεί την ψευδαίσθηση στον επισκέπτη ότι βρίσκεται στο κατάστρωμα ενός πλοίου που μόλις φθάνει στη Σμύρνη. Ολα αυτά, δηλαδή, που έψαχνα με τον μεγεθυντικό φακό στις παλιές καρτ-ποστάλ τα έβλεπα τώρα μπροστά μου.

Πέρα από την ανεπανάληπτη αρχική εντύπωση της υποδοχής, η έκθεση έχει μεγάλο βάθος και ο επισκέπτης πρέπει να της αφιερώσει χρόνο για να αποκομίσει τη γνώση που του προσφέρει. Δεν επικεντρώνεται, λόγω εκατονταετηρίδας, στην Καταστροφή, αλλά τη θέτει στο κέντρο μιας αφήγησης, η οποία καλύπτει ολόκληρη την πορεία του Μικρασιατικού Ελληνισμού, από την ακμή των τελευταίων χρόνων του 19ου αιώνα, στην Καταστροφή του 1922 και από εκεί στον άθλο της ενσωμάτωσής του στην ελλαδική κοινωνία. Το κάνει σαφές εξάλλου ο τίτλος της έκθεσης: «Μικρά Ασία: Λάμψη, Καταστροφή, Ξεριζωμός, Δημιουργία». Το υλικό της έκθεσης είναι πλούσιο και κάθε είδους, η δε οργάνωσή του σε μία ενιαία αφήγηση είναι ένας άθλος, για τον οποίο τα συγχαρητήρια ανήκουν πρωτίστως στην κ. Εβίτα Αράπογλου, η οποία είχε τη γενική επιμέλεια της έκθεσης.

Δύο στοιχεία, από τα πολλά αξιόλογα στο στήσιμο της έκθεσης, είναι εκείνα που θέλω οπωσδήποτε να επισημάνω: η χρήση των αντικειμένων και η χρήση των μαρτυριών. Η επιλογή να παρατίθενται αυθεντικές μαρτυρίες, σε ευανάγνωστες πινακίδες, μαζί με τα εκθέματα, δηλαδή «η σύνδεση φωνών και αντικειμένων», όπως την ονομάζει η κ. Αράπογλου στην εισαγωγή του καταλόγου, εντείνει το συναισθηματικό βάθος στην πρόσληψη του αντικειμένου. Βλέπεις, ας πούμε, ένα εντυπωσιακό ανδρικό βραδινό κοστούμι, αυτό που θα φορούσε ένας ευκατάστατος έμπορος στο θέατρο και δίπλα διαβάζεις την περιγραφή της αγοράς της μόδας στη Σμύρνη του 1894 από τον Γκαστόν Ντεσάν. Μέσα από τον ανυπόκριτο ενθουσιασμό ενός κοσμογυρισμένου Γάλλου, για το επίπεδο και την ποικιλία της αγοράς της Σμύρνης, συλλαμβάνεις το ευρύτερο νόημα που έχει το συγκεκριμένο κοστούμι ως ένα σύμβολο του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Ως προς την επιλογή των αντικειμένων, εκείνο που ξεχώρισα είναι τα μικρά πράγματα, εκείνα που δεν τα περιμένεις και τα οποία σε βοηθούν ίσως καλύτερα από τα μεγάλα να νιώσεις και να καταλάβεις. Είναι πράγματι εντυπωσιακό, λ.χ., να βλέπεις τη χλαίνη του «Μαύρου Καβαλάρη» και το σπαθί του· άλλο βάθος έχει, όμως, να βλέπεις ξαφνικά ένα τούβλο, που ο άλλος το έβγαλε από τον τοίχο του σπιτιού του, το έφερε μαζί του στην άλλη πλευρά του Αιγαίου και σήμερα διατηρείται όπως τότε, με ευδιάκριτα τα ανάγλυφα αρχικά του τεχνίτη που το κατασκεύασε. Συλλαμβάνεις πληρέστερα την έννοια του ξεριζωμού.

Τέλος, ας μη σας κρύψω ότι σκοπίμως φύλαγα το σημερινό σημείωμα για την Παρασκευή. Είναι επειδή έχετε μπροστά σας το Σαββατοκύριακο και την ευκαιρία να αποκτήσετε μια αξέχαστη εμπειρία επισκεπτόμενοι την έκθεση, αλλά και με το θαυμάσιο βιβλίο που τη συνοδεύει.