Το πείραμα πέτυχε και στη σκηνή

Αν κάποτε όφειλες να δηλώσεις υποταγή στο καθεστώς και στο σύστημα, σήμερα οφείλεις να το κάνεις δηλώνοντας υποταγή στην ευτυχία, είτε είσαι είτε δεν είσαι ευτυχισμένος. Αυτή η περιβόητη θετική ενέργεια, την οποία πρέπει και να εκπέμπεις εσύ ο ίδιος και να λαμβάνεις από τους άλλους, έχει αποκτήσει στη σύγχρονη εποχή τις διαστάσεις ενός μύθου ή καλύτερα ενός μυθικού «τέρατος». Και με αυτό το «τέρας» επιχειρεί να αναμετρηθεί «Ο άνθρωπος απ’ το Παντόλσκ» του Ντμίτρι Ντανίλοφ (1969), που σκηνοθετεί ο Γιώργος Κουτλής στη Σκηνή Νίκος Κούρκουλος του Εθνικού Θεάτρου.

Ο βραβευμένος δημοσιογράφος, συγγραφέας και ποιητής, συστήθηκε, διεθνώς, με το συγκεκριμένο θεατρικό, που έλαβε στη Ρωσία τη Χρυσή Μάσκα (2018) και έκτοτε παίζεται σε ευρωπαϊκές σκηνές -ακόμα και στη μεγάλη οθόνη μεταφέρθηκε. Στην Ελλάδα ανεβαίνει για πρώτη φορά από τον Γιώργο Κουτλή. Ο 32χρονος σκηνοθέτης, με σπουδές υποκριτικής στη δραματική σχολή του Ωδείου Αθηνών και, στη συνέχεια, στη Μόσχα, αποτελεί τη νέα και διαρκώς ανερχόμενη δύναμη στον χώρο του ελληνικού θεάτρου. Θυμίζω ότι οι «Παίκτες» του Γκόγκολ ήταν, κατά την περσινή σεζόν, η παράσταση της χρονιάς με τη δική του σκηνοθετική υπογραφή.

Ο Κουτλής χαρακτηρίζει το έργο «αστυνομικό θρίλερ παραλόγου με κωμικά στοιχεία» και το διαχειρίζεται με τέτοιον τρόπο ώστε να αναδείξει όλες τις πτυχές του. Κεντρικός ήρωας είναι ο Νικολάι, κάτοικος του Παντόλσκ, μιας τυχαίας και αδιάφορης πόλης στην περιφέρεια της Μόσχας. Οταν συλλαμβάνεται, χωρίς προφανή (καμία;) αιτία, από τις αστυνομικές Αρχές του τόπου, συνειδητοποιεί ότι η ανάκριση δεν διαθέτει τα συνήθη χαρακτηριστικά ούτε αποσκοπεί σε κάποια ομολογία πολιτικής φύσεως. Μέσα από ποικίλες και «πρωτότυπες» ερωτήσεις και, κυρίως, μέσα από ιδιότυπες ψυχολογικές μεθόδους, φανερώνεται πως ο στόχος δεν είναι άλλος από την αποδοχή μιας καταναγκαστικής ευτυχίας. Ως άλλος Γιόζεφ Κ. στη «Δίκη» του Κάφκα, ο Νικολάι του Ντανίλοφ είναι ένας συνηθισμένος άνθρωπος που πρέπει να αναμορφωθεί-συμμορφωθεί. Απλώς τα ζητούμενα έχουν αλλάξει.

Καλοκουρδισμένη παράσταση
Εξυπνο έργο, ουσιαστικά πολιτικό, διαθέτει μια κωμική-σαρκαστική ταυτότητα αλλά χρειάζεται μια καλή παράσταση για να αποκτήσει τον σκηνικό του όγκο – γιατί η δυναμική του έχει όρια, δεν είναι ανεξάντλητη. Κι αυτό είναι κάτι που κατάφερε με τη ματιά και τις ερμηνείες των ηθοποιών του ο Γιώργος Κουτλής. Εναλλάσσοντας το κωμικό με το απειλητικό, το σοβαρό με το γελοίο, το λογικό με το παράλογο, στήνει μια καλοκουρδισμένη παράσταση. Με την αρωγή των ήχων και των φωτισμών, των κινήσεων και των βλεμμάτων, μέσα σ’ ένα ρεαλιστικό σκηνικό περιβάλλον – αυτό του αστυνομικού τμήματος – δημιουργεί ένα μικρό σύμπαν συμπίεσης. Ο ρυθμός είναι συνεχής με τα πρόσωπα, γύρω από τον «άνθρωπο από το Παντόλσκ», να συναρμολογούν ένα ευφυές παζλ.

Ο Αρης Μπαλής ερμηνεύει με πληρότητα τον Νικολάι, τον αντι-ήρωα που ενίοτε φοβάται, προσπαθεί να αντισταθεί, αλλά τελικά υποκύπτει. Το σύστημα είναι πιο ισχυρό.

Ο Δημήτρης Ημελλος είναι ο υπαστυνόμος που διενεργεί την ανάκριση: σκηνικά έξοχος, ο έμπειρος ηθοποιός αποδεικνύει πόσο βαθιά κατέχει τα υποκριτικά του μέσα.

Οι Ελένη Κουτσιούμπα, Παναγιώτης Μανουηλίδης, Αλέξανδρος Σιάτρας και Γιλμάζ Χουσμέν συμπληρώνουν τον θίασο. Ο τελευταίος στον ρόλο τού «ανθρώπου απ’ το Μιτίς» ή πώς θα «καταντήσει» ο «άνθρωπος απ’ το Παντόλσκ», να σκιαγραφεί με ενδιαφέρουσες πινελιές την περσόνα του. Το πείραμα πέτυχε, και στη σκηνή.

Η «Αλκηστις» αλλιώς
Ενας συνδυασμός του παραδοσιακού με το σύγχρονο, του τραγικού με το κωμικό που αγγίζει το γελοίο, του μεγαλείου της αρχαίας τραγωδίας με το απλό του χειροποίητου: Κάπου εκεί ανάμεσα κινείται η «Αλκηστις» του Ευριπίδη στην παράσταση που σκηνοθετεί η Ελενα Μαυρίδου στο θέατρο Χώρος, στον Βοτανικό.
Εξι ηθοποιοί γύρω από ένα τραπέζι, παρέα με έναν μουσικό, όλοι διαρκώς επί σκηνής, συνθέτουν τον θίασο που θα διαχειριστεί το κείμενο, στη μετάφραση του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου. Ολοι οι ρόλοι είναι κατά κάποιον τρόπο εκεί και ερμηνεύονται: Η Αλκηστις, ο Αδμητος και ο πατέρας του, ο Φέρης, ο Ηρακλής, οι ήρωες του Ευριπίδη, μικροί και μεγάλοι απέναντι σε κάτι ακραίο, τον θάνατο. Κανείς δεν θέλει να πεθάνει – ο Αδμητος το κάνει πράξη, αφήνοντας τη γυναίκα του να θυσιαστεί στη θέση του.
Με μια οθόνη να μεγενθύνει φιγούρες και σύμβολα, να χρωματίζει δίνοντας ζωή στο (μη) σκηνικό και να αναδεικνύει σκιές, η παράσταση συνδυάζει μουσικά είδη λες και κάθε ήρωας έχει τις δικές του νότες. Ευφάνταστη και δημιουργική, αυτή η «Αλκηστις» καταφέρνει να αναδείξει τη γελοιότητα που ενυπάρχει στην τραγωδία του θανάτου. Γέλια και χοροί, αλλά και βαθιά συγκίνηση, όπως στη σκηνή πατέρα – γιου όπου ο Αδμητος (Δημήτρης Λάλος) σχεδόν απαιτεί από τον Φέρη (Σωτήρης Τσακομίδης) να πάρει τη θέση του και να πεθάνει αντ’ αυτού. Πόσο μικρός δείχνει τότε ο δειλός, άτολμος, εγωπαθής Αδμητος.
Αυτή η «Αλκηστις» μπορεί να αποδίδεται αλλιώς, αλλά καταφέρνει ωστόσο να λειτουργήσει ολοκληρωμένα, καθώς υπηρετεί τον δικό της, ξεκάθαρο σκοπό. Δεν (ανα)παριστάνει το αρχαίο δράμα αλλά εμπνέεται από αυτό για να καταθέσει μια πρόταση πειραματικού χαρακτήρα. Με απλά υλικά και τη μέθοδο του χειροποίητου κάνει τον κύκλο της, ακολουθώντας τον μύθο.
Εχει ενδιαφέρον αυτός ο σκηνικός Χώρος της Ελενας Μαυρίδου γιατί βρίσκεται σε μια διαρκή εξελικτική πορεία, έξω από στερεότυπα, αλλά με σαφή θεατρική ταυτότητα.