Παιδείας {LF}ελλείμματα

Υπάρχω 60 χρόνια δάσκαλος. Δίδαξα στη δημόσια, την ιδιωτική, τη φροντιστηριακή εκπαίδευση, σε ιδιωτικά σεμινάρια και μαθήματα και, βέβαια, στην ειδική θεατρολογική εκπαίδευση, αυτή μάλιστα ως πανεπιστημιακός δάσκαλος. Οι μαθητές μου, αν αποφάσιζαν να κατοικήσουν κάπου όλοι μαζί, δεν θα έφταναν τα σπίτια του Ψυχικού ή του Χαλανδρίου. Κάνοντας τώρα μια αυτοκριτική των μεθόδων και των μέσων που επιστράτευσα για να επιπλεύσω και, όντας αυστηρός κριτής, νιώθω πως δεν ανταποκρίθηκα πλήρως στις απαιτήσεις αυτού του λειτουργήματος. Κάθε φορά που τέλειωνα το μάθημα έκανα μια γρήγορη κριτική και διαπίστωνα και τα λάθη στη μέθοδο και το έλλειμμα στην ύλη. Πάντα κάτι είχε διαφύγει, κάτι είχε υποβαθμιστεί. Ή κάτι είχε προβληθεί, χωρίς να είναι απαραίτητο. Βέβαια είχα ένα κριτήριο της επιτυχίας του μαθήματος. Οταν τέλειωνε το μάθημα, χτυπούσε το κουδούνι για αλλαγή, όχι διάλειμμα, έξω από την αίθουσα, συνήθως καπνίζοντας τότε, ένιωθα πως είχα κερδίσει, έστω μερικώς, το παιχνίδι, όταν με πλησίαζαν μαθητές που είχαν παρακολουθήσει το μάθημα μόλις πριν λίγο και είχαν απορίες. Οι απορίες αυτές ήταν πολλών ειδών. Οι προχωρημένοι μαθητές ζητούσαν να μάθουν προεκτάσεις των ιδεών ή των γεγονότων, εκτιμήσεις της αποτελεσματικότητας κάποιων ενεργειών ή την πρακτική αξία κάποιων μεθόδων ή κάποιων συνδυασμών μεθόδων και μέσων. Αλλοι μαθητές είχαν απορίες ή διαφωνίες με κάποιες απόψεις μου και άλλοι, οι λιγότερο ενήμεροι, διαπίστωναν τα λογικά τους αδιέξοδα στην κατανόηση κάποιων συλλογισμών ή και γεγονότων.

Είχα στον νου από την πρώτη μέρα που μπήκα σε τάξη πως η απόδοση, η επιτυχία του μαθήματος ήταν οι απορίες, όποιες και όσες, που με κατέκλυζαν στο τέλος του μαθήματος. Ο αριθμός τους, το είδος της απορίας, τα κενά που διαπίστωνα με τις απορίες, αλλά και η κατανόηση ή η σύγχυση στην πρόσληψη ακόμη και του έξυπνου μαθητή, αποτέλεσαν, για μένα τουλάχιστον, τεκμήριο της επιτυχίας ή της αποτυχίας του μαθήματος. Αν ένας μαθητής έφευγε κάθε μέρα από το σχολείο και ύστερα από επτά ώρες μαθημάτων με κενά, έστω και ένα σε κάθε μάθημα, έστω και με απορίες και ελλείμματα κατανόησης, σε έναν χρόνο θα ήταν τεράστια τα κενά της μάθησης, χωρίς βέβαια να φταίει ο μαθητής. Τέτοια ελλείμματα στη διδασκαλία μαζί με κενά που κουβαλούσε ο μαθητής στο τέλος των σπουδών του θα βρισκόταν συνεχώς μπροστά στις ελλείψεις του ή στη δυσάρεστη θέση να υπερασπίζεται ή να αντικρούει ιδέες, μεθόδους και πρακτικές που θα πρόβαλλε η καθημερινή ζωή στο σπίτι και την εργασία.

Μια άλλη δυσχέρεια στην πλήρη ενημέρωση ενός μαθητή, ακόμη και άριστου, είναι τα κενά της ύλης που οφείλονται στον σχολικό προγραμματισμό. Ποτέ ένας μαθητής σε ελληνικό σχολείο, έστω και πρότυπο, δεν έχει μελετήσει την ιστορία αυτού του τόπου πλήρη και συνεχή. Ποτέ από όσο θυμάμαι σε Δημοτικό, Γυμνάσιο και Λύκειο δεν είχε ο μαθητής πλήρη εικόνα μιας μεγάλης ιστορικής περιόδου, για να μείνω στην Ιστορία. Ποτέ ο χρόνος δεν έφτανε να μελετήσει ο μαθητής και να εξηγήσει ο δάσκαλος την ελληνιστική περίοδο. Αθλος ήταν, αν διδασκόταν, η εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αλλά η περίοδος από τον θάνατό του και την ανάπτυξη των ελληνιστικών γεγονότων έως την κυριαρχία των Ρωμαίων έμεινε στο σκοτάδι. Ακόμα και το άλμα της γλώσσας από τον Λυσία και τον Δημοσθένη στα Ακριτικά έως το Βυζάντιο ήταν τεράστιο. Εμεινε ανεξέταστη η γλώσσα των Ευαγγελίων. Ποτέ μαθητής δεν κατενόησε τον χρόνο και τα γεγονότα και τα ήθη και την παιδεία που οδήγησαν στην κατάργηση του απαρεμφάτου.

Αν κανείς θεωρεί αμελητέο γεγονός από την απώλεια, λυπάμαι. Η γλώσσα έχει ηθική, ιστορία, φιλοσοφία και ψυχολογία. Από το «δούναι και λαβείν» στο «πάρε – δώσε» ο δρόμος έχει λακκούβες. Αλλά δεν ήταν μόνο το γλωσσικό έλλειμμα στη σχολική πράξη. Πότε ο μαθητής έφυγε από τις σχολικές αίθουσες, γνωρίζοντας, έστω και σε γενικές γραμμές, τη Γεωγραφία;

Λαός ναυτικών οι Ελληνες, χρειάστηκε να ταξιδέψει για λόγους εμπορικούς σε όλον τον πλανήτη. Ποιος έλληνας ναυτικός γνώριζε τη συγκρότηση της ιαπωνικής κοινωνίας σε τάξεις, τα εμπορικά ήθη και τους ηθικούς κανόνες βίου; Ποιος γνώριζε την κοινωνία της Νότιας Αφρικής, όπου για αιώνες συμβίωναν εντόπιοι πληθυσμοί πολυθεϊστικοί με ευρωπαίους προτεστάντες. Αν θεωρείτε τη γνώση αυτή περιττή, θυμηθείτε πως κάποια στιγμή και κάτω από ποιους ηθικούς συμβιβασμούς οι μουσουλμάνοι χρειάστηκε να τροποποιήσουν τα ήθη τους, την αργία και νηστεία της Παρασκευής. Οταν το φορτίο των εμπορευμάτων όφειλε να αποπλεύσει από το λιμάνι και να παζαρέψει τα ιθαγενή προϊόντα στον προτεσταντικό Βορρά και τις ανάγκες του Βατικανού.

Οσο ήμουν δάσκαλος δε θυμάμαι ποτέ να διδάξαμε στους μαθητές μας τα δόγματα και την ηθική του Κορανίου ή των βουδιστικών αιρέσεων. Πόσες θρησκευτικές διαύλους έπρεπε να περάσει κάποιος για να βρει αποδέκτες των προϊόντων που κουβαλούσε το πλοίο σε μια ακτή της Νότιας Αμερικής ή στην Αυστραλία.

Είχα συγγενείς ναυτικούς που με πληροφορούσαν πόσες δυσχέρειες είχαν τα πληρώματα, όταν ερωτικά πεινασμένοι νέοι άνδρες έφταναν στα λιμάνια, που δεν γνώριζαν τα ήθη και τη διαθεσιμότητα του πληθυσμού ή, το αδιανόητο, σε περιοχές που η πορνεία έχει χαρακτήρα αφοσίωσης στον θεό!

Εχω απολαύσει ώρες αφηγήσεων συγγενών ναυτικών για ήθη, έθιμα, τελετουργικές, απαγορεύσεις άγνωστες και συχνά ακατανόητες στους ευρωπαίους χριστιανούς πολίτες συνταγματικών πολιτευμάτων.

Αλλά να ήταν μόνο αυτά τα ελλείμματα εκπαίδευσης. Πότε τέλειωσε η διδακτέα ύλη στα ελληνικά σχολεία στη Φυσική, τη Χημεία, την Ανθρωπολογία. Θυμάμαι συναδέλφους στη Μέση Εκπαίδευση που προβληματίζονταν από την ύλη της Φυσικής, λόγω περιορισμένων ωρών διδασκαλίας, αν θα άφηναν αδίδακτο τον Ηλεκτρισμό ή τη Θερμότητα ή τον Μαγνητισμό! Θυμάμαι φίλους καθηγητές του Πολυτεχνείου απελπισμένους που έπρεπε να διδάξουν Πυρηνική Φυσική κατά το πρόγραμμα να σηκώνουν τα χέρια, γιατί οι φοιτητές τους δεν είχαν διδαχθεί στο σχολείο Στερεομετρία ή δεκαδικούς αριθμούς!

Αφήνω που, όταν η Χούντα με εξόρισε στο Κρανίδι, ο συμπαθέστατος εκεί Λυκειάρχης με θερμοπαρακάλεσε να διδάξω Γεωγραφία της Ασίας και τη γυναίκα μου, φιλόλογο επίσης, να διδάξει το μάθημα των «Πρώτων Βοηθειών»! Και βρέθηκα συχνά σε τραγική θέση διδάσκοντας Γεωγραφία της Ασίας, όταν είχα μαθητές τέκνα ναυτικών που γνώριζαν από πρώτο χέρι τα προϊόντα της Ιαπωνίας! Και φανταστείτε στην ελληνική επαρχία επί Χούντας μια γυναίκα φιλόλογος να υποχρεούται να διδάξει στην Ανθρωπολογία τα γενετήσια όργανα του ανδρός και να τα δείξει σε εικόνες! Σε μια επαρχία τότε που στη λαϊκή αγορά δεν έβλεπες να ψωνίζει γυναίκα κάτω από 60, μόνο μάνες και πεθερές. Λίγα και τα κορίτσια στην τάξη, αφού ετοιμάζονταν ήδη για γάμο.

Τώρα σκέφτομαι τι σημαντικό ρόλο έπαιξαν στην εκπαίδευση τα μέσα επικοινωνίας. Δεν είναι μόνο η τηλεόραση, είναι το Διαδίκτυο που αναπληρώνει την ανάπηρη εκπαίδευση. Και οι παλαιότεροι δάσκαλοι είναι μετέωροι, αν δε χειρίζονται τα σύγχρονα μέσα, όταν οι μαθητές τους γνωρίζουν τα πάντα με ένα κλικ. Με ένα κλικ μαθαίνει πως στην Περσία τα εξαίσια χαλιά υφαίνουν παιδάκια έξι ετών. Αρα γνωρίζει τις εργασιακές συνθήκες, την εκπαίδευση, την κοινωνική πρόνοια, την υγεία και το πολιτικό κριτήριο αυτού του περιορισμένου πολίτη-δούλου.