Οι βάρβαροι της Ιστορίας χωρίς στερεότυπα

Ο Εντουαρντ Τζέιμς (1947) είναι ομότιμος καθηγητής Μεσαιωνικής Ιστορίας στο University College του Δουβλίνου. Ολες οι έρευνες και μελέτες του επί τέσσερις και πλέον δεκαετίες είχαν και εξακολουθούν να έχουν ως θέμα το ιστορικό ζήτημα της εμφάνισης, δράσης, επιβολής και εν τέλει αφομοίωσης, εκπολιτισμού και εναρμόνισης των βαρβάρων φύλων και λαών της Ευρώπης με τις καταβολές, τις παραδόσεις και τους θεσμούς της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, σχηματοποιώντας οριστικά τη δομή της σημερινής Δύσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο όρος «βάρβαροι» καλύπτει τις πολυάριθμες ομάδες διαφόρων γενών, οι οποίες από τον Βορρά, μέσω κυρίως της Γερμανίας, έφταναν κατά κύματα επί τέσσερις αιώνες (200-600 μ.Χ.) στα εδάφη των Ρωμαίων ως τη Βόρεια Αφρική, ως την Καληδονία (τη σημερινή Σκωτία), ως τον Δούναβη. Οι λόγοι αυτής της εισβολής είναι πολλοί: αναζήτηση ζωτικού χώρου, μετακινήσεις σύμφωνες με τις εποχές της νομαδικής ζωής, κλιματικές κρίσεις που άνοιγαν διαδρόμους προς τον Νότο, επιδημίες, πιέσεις εχθρικών ορδών, αλλά πρωτίστως η αδυναμία της Ρώμης να προστατεύει τα σύνορά της πέραν των Αλπεων, του Ρήνου.

Οργανωμένοι οι βάρβαροι σε συμπαγείς μονάδες και σώματα, επιθετικοί με στρατιωτικές αρετές, συνέτριβαν τις λεγεώνες, πολεμούσαν ο ένας τον άλλο όταν δεν συμμαχούσαν, διατηρούσαν κρίσιμες μάζες ετοιμοπόλεμου πλήθους, πλεονεκτήματα που οι Ρωμαίοι διέκριναν. Ετσι, οι βάρβαροι χρησίμευαν εναντίον βαρβάρων, υπηρετώντας όλο και συχνότερα τη Ρώμη, όταν ένας υποψήφιος αυτοκράτορας ξεκινούσε την κατάληψη της εξουσίας, όταν ο αυτοκράτορας είχε να αντιμετωπίσει στασιαστές έπαρχους, ύπατους, προδότες. Κοντολογίς, οι βάρβαροι ήταν συχνά μια λύση για τους Ρωμαίους, δηλαδή για τους συγκλητικούς της Ρώμης και του Ρωμαίους πολίτες των επαρχιών, των εποικισμών, των στρατοπέδων στις εσχατιές των κατακτήσεών της.

Εκείνα τα πλήθη, μετακινούμενα με τις οικογένειές τους συχνά, περνώντας με πλοιάρια τις θάλασσες, διασχίζοντας ποτάμια με σχεδίες, αδιάφορο αν ο χειμώνας έπεφτε βαρύς και αν ο ήλιος έκαιγε την πέτρα, ήταν κατ’ ουσία πληγές επί δύο αιώνες στο σώμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας ως το 410, όταν ο Αλάριχος, ηγεμόνας των Βησιγότθων, κατέλαβε τη Ρώμη και, τότε, όπως γράφει ένα χρονικό, «ο ήλιος έδυσε, γιατί το τέλος του κόσμου είχε πια φτάσει». Ονόματα σπουδαίων βαρβάρων στρατηλατών, όπως ο Αλάριχος, ο Αττίλας, ο Θεοδώριχος ο Μέγας, είναι γνωστά, δεν είναι όμως λιγότερο σημαντικοί ο Μακριανός των Αλαμανών, ο Οδόακρος, ο Ονώριχος των Βανδάλων. Έφτανε να ακουστεί το όνομά τους για να προκαλέσει τρόμο και πανικό στις ρωμαϊκές επαρχίες και πόλεις. Η ήττα τους στις μάχες με τους Ρωμαίους αποτελούσε μια σύντομη ανακούφιση, ποτέ όμως πια θρίαμβο στη Ρώμη.

Η σταδιακή και αποτελεσματική επιβολή των βαρβάρων στη Δύση είχε συνέπειες: ο χωρισμός της αυτοκρατορίας σε Δυτική και Ανατολική όρισε την κατάρρευση της Δυτικής και παράλληλα την ίδρυση και θεμελίωση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας της Ανατολής, η οποία, δύο αιώνες αργότερα, στα χρόνια του Ιουστινιανού, πέτυχε με τις εκστρατείες του Βελισάριου, την κατάλυση του βασιλείου των Βανδάλων μετά τη μάχη στο Δέκιμον της Καρχηδόνας (533) και την ουσιαστική διάλυση της επικράτειας των Οστρογότθων στη Σικελία, στη Δαλματία και στην Ιταλία με την πτώση της Νάπολης (536).

Το Βυζάντιο

Ο συγγραφέας δεν στρέφει την προσοχή του προς τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία της Ανατολής. Σε αυτόν τον γεωγραφικό χώρο, το μέτωπο των βαρβάρων της Δύσης δεν σχετιζόταν με το μέτωπο των βαρβάρων της Ανατολής: οι αποστάσεις ήταν τεράστιες, οι συμμαχίες εφήμερες. Και εν τέλει, είχαν αμφότεροι απέναντί τους το Βυζάντιο, υπαρκτό εξαρχής χάρη στον Μέγα Κωνσταντίνο και τους διαδόχους του, χάρη στην ταυτότητά του, χτισμένη, παρά τις συγκρούσεις και παλινωδίες, σε μία και μόνη εξουσία, σε μία γλώσσα, σε μία θρησκεία. Είχαν μπροστά τους την ορμή μιας συνεκτικής δύναμης σε εξέλιξη και όχι την καχεξία και διάλυση ενός κόσμου. Εξάλλου, οι βάρβαροι της Δύσης, δύο τουλάχιστον αιώνες μετά την εμφάνισή τους, είχαν τη φροντίδα μιας κάποιας θεμελίωσης του μέλλοντος των κατακτήσεών τους. Είχαν κληρονομήσει τους θεσμικούς, διοικητικούς, στρατιωτικούς και πολιτικούς προσανατολισμούς της Ρώμης και τους χρησιμοποιούσαν ως πλαίσιο αναφοράς, είχαν κληρονομήσει τα λατινικά ως lingua franca και το ρωμαϊκό δίκαιο, άρχιζαν να δημιουργούν λιγότερο ή περισσότερο σταθερές ηγεμονίες και διαδοχές σε προσδιορισμένα λίγο-πολύ εδάφη. Τσακίζοντας τη νεκρή αυτοκρατορία σε ηγεμονίες, εκείνοι οι βάρβαροι θεμελίωσαν στη Δύση τις πρώτες δυναστείες, τις πρώτες οικονομικές διαδικασίες, τις πρώτες στρατιωτικές διοικήσεις, τις πρώτες «εθνικές» ομάδες (Φράγκοι, Αλαμανοί, Βρετόνοι, Σάξονες, Βουργουνδοί, Νορμανδοί και άλλοι).

Σε εκείνα που είχαν κληρονομήσει, ερμηνεύσει και αποδεχτεί, ήρθε να προστεθεί ο χριστιανισμός, όχι επειδή δεν είχαν τους θεούς του νομαδικού παρελθόντος τους κατ’ εικόνα και ομοίωση της φατρίας, της φυλής και της παράδοσης, αλλά επειδή η χριστιανική θρησκεία, με τους ελάχιστους υποστηρικτές κατά τον δεύτερο αιώνα, είχε εξελιχθεί σε μοναδική πολιτική και πνευματική δύναμη, που είχε κιόλας τους αγίους της, τους απολογητές της, το δόγμα της, τα γραπτά και ιεραποστολικά κείμενά της στα λατινικά, τις εφεδρείες  των πιστών της. Ο Γκίμπον στο έργο του «Παρακμή και Πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας», έκρινε πως αιτία της πτώσης ήταν ο στιβαρός χριστιανισμός, πράγμα που θυμίζουμε ότι του στοίχισε την καταδίκη του έργου του στον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων της Καθολικής Εκκλησίας. Στον χριστιανισμό θα αποδώσουμε τον εκπολιτισμό των βαρβάρων, την επιλογή της εκ Θεού εξουσίας, τη συνοδοιπορία του ηγεμόνα, που έφερε τον τίτλο «Καίσαρ», με τον Πάπα, εκπρόσωπο του Θεού στη Ρώμη, την εμφάνιση και ταχεία ανάπτυξη ενός Κανόνα καισαροπαπισμού, με κορύφωση την παπική ανάδειξη του Καρλομάγνου σε «Ρωμαίο» αυτοκράτορα στον Αγιο Πέτρο το 800. Η Ευρώπη εισέρχεται τότε ακριβώς στους Μέσους Χρόνους. Η συνέχεια είναι μια άλλη ιστορία (και Ιστορία).

Ο Εντουαρντ Τζέιμς συμπεραίνει πως η ιστορία των βαρβάρων γενικά έχει παρερμηνευθεί και χρησιμοποιηθεί για τα συμφέροντα του σύγχρονου εθνικισμού, στη σκιά μύθων που σφυρηλατήθηκαν μόλις τον 19ο αιώνα και επινοήθηκαν για να επιβεβαιωθούν διάφοροι λαοί ως ανώτεροι, φτάνοντας στα βασανιστήρια και την εθνοκάθαρση. «Οι βάρβαροι δεν δολοφόνησαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η οποία έπεσε με τη θέλησή της. Σε αυτή την πτώση, εννοείται σιωπηρά πως ο ρόλος τους ήταν περίπλοκος, διαφοροποιημένος στον χρόνο και στον χώρο και τελικά ανυπολόγιστος». Ούτε ανέκοψαν μια πορεία προόδου και έφεραν το σκότος. Είχε έρθει η ώρα τους και έπαιξαν τον ιστορικό ρόλο τους, επειδή κάθε Ιστορία έχει τους βαρβάρους της. Σημασία έχει να διακρίνει κανείς στην Ιστορία ποιους παρηκμασμένους βαρβάρους ρίχνουν στο χώμα οι βάρβαροι. Αυτή είναι η απορία που διατρέχει τον λόγο του συγγραφέα.

{1BSYG}Edward James{1BSYG}{CR}{2BTIT}Οι βάρβαροι {LF}της Ευρώπης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Πανεπιστημιακές {LF}εκδόσεις Κρήτης, 202{3BEKD}2