Ο (αντι)ηρωικός δρόμος της επιβίωσης

Γράφει ο Ααρον Απελφελντ (1932-2018) στην εναρκτήρια πρόταση του βιβλίου – του πέμπτου που μεταφράζεται στα ελληνικά από τη Μάγκυ Κοέν: «Ο Μπάρτφους είναι αθάνατος. Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν σε ένα από εκείνα τα μικρά στρατόπεδα, τα διαβόητα. Τώρα είναι πενήντα χρονών, παντρεμένος με μια γυναίκα που κάποτε τη φώναζε Ρόζα, με δύο κόρες, η μια παντρεμένη. Εχει ένα ισόγειο διαμέρισμα, όχι πολύ μεγάλο, με δύο δέντρα φυτεμένα στην είσοδο».

Το πλαίσιο ήδη δόθηκε, σχεδόν εν είδει παραμυθιού, με τα δυο δέντρα χωρίς όνομα να στέκονται στην πύλη ενός οίκου που θα αποδειχθεί ζοφερός. Πολλά ερωτήματα ξεπηδούν άμεσα, που μερικώς μόνο θα διευκρινιστούν στη συνέχεια: Γιατί είναι αθάνατος ο Μπάρτφους; Πώς φωνάζει τώρα τη γυναίκα του; Σε ποιο στρατόπεδο ήταν;

Ο ήρωας είναι ένας ακραία μοναχικός άνθρωπος. Δεν έχει φίλους, αν και διασταυρώνεται καθημερινά με άπειρους γνωστούς στη Γιάφα, όπου ζει. Δεν μιλάει με τη γυναίκα και τις κόρες του παρά για τα απολύτως απαραίτητα, κάνει εκτεταμένους περιπάτους, πίνει συστηματικά καφέδες και σπανιότερα κάτι αλκοολούχο σε στέκια της βιβλικής αυτής πόλης [Ιόππης κατά τους Ελληνες] που έχει πια καταβροχθιστεί από το Τελ Αβίβ. Συναντά πολλούς και ποικίλους από τα χρόνια της διαμονής σε στρατόπεδα, της διαφυγής στα δάση της Μολδαβίας ή της Ουκρανίας, και της αναμονής στις ιταλικές ακτές, κοντά στη Νάπολι, πριν διαφύγει στην υπό βρετανική εντολή Παλαιστίνη με τα καλά οργανωμένα προγράμματα εποικισμού που απέληξαν στην ίδρυση του κράτους του Ισραήλ. Ωστόσο, μετά βίας ανταλλάσσει λίγες λέξεις με τους παλιούς συντρόφους, σαν να έχει καλά κρυμμένα μυστικά, όπως άλλωστε κι εκείνοι. Ο αναγνώστης ενημερώνεται μέσω των ομιχλωδών του αναμνήσεων για συμμορίες, παράνομες δραστηριότητες, λαθρεμπόριο και περίεργες συναλλαγές, ωστόσο μαθαίνει ελάχιστα για όλα τούτα,   όπως άλλωστε και για την εμπειρία των στρατοπέδων. Μοιάζει σαν οι επιβιώσαντες της Σοά να αποφεύγουν τις μνήμες, ίσως επειδή είναι αβάσταχτες, ίσως πάλι – όπως συχνά υπονοείται – επειδή προέβησαν σε επαίσχυντες πράξεις. Γι’ αυτό δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν με όσους μοιράστηκαν παρόμοιες εμπειρίες.

Κατά τα άλλα, ο Μπάρτφους περιδιαβάζει κατά μήκος της ακτής, ξεχνιέται με τη θάλασσα, παραδίδεται στο παιχνίδι του φωτός και κυρίως των σκιών, αναζητώντας σε αυτές κάποια υποδόρια αλήθεια. Παραμένει και ο ίδιος μια σκιά. Ζει τις εποχές με όσα αυτές φέρνουν. Παρακολουθεί με απέχθεια τους εμπόρους να συναλλάσσονται, σαν απόηχο των αρχετύπων που συνοδεύουν τους Εβραίους και τις εναντίον τους προκαταλήψεις. Δεν έχει δουλειά, ωστόσο κάθε μέρα, για λιγότερο από μισή ώρα, καταφεύγει σε κάτι σαν γραφείο όπου επιδίδεται σε περίεργες δοσοληψίες και λογαριασμούς. Εχει συγκεντρώσει ολόκληρο θησαυρό – ράβδους χρυσού, χιλιάδες δολάρια και κάποια ενθύμια – που είναι επιμελώς παραχωμένα σε μια κρύπτη στο υπόγειο. Ολοι υποψιάζονται την ύπαρξη του θησαυρού, αλλά ο Μπάρτφους δεν αποκαλύπτει πουθενά την κρύπτη, παρά τις επίμονες προσπάθειες της οικογένειάς του όταν αρρωσταίνει. Δίνει λίγα χρήματα στη Ρόζα για τις καθημερινές ανάγκες και για τα κορίτσια, απεχθάνεται τον γαμπρό του και δεν πάει καν στον γάμο, ενώ η οικογένειά του αναφέρεται σε αυτόν περιφρονητικά με τον προσδιορισμό «εκείνος». Παρά το ότι η μικρή κόρη, η Μπριζίτ, είναι νοητικά καθυστερημένη και δεν πάει σχολείο κατ’ επιλογήν της μητέρας, παρά το ότι είναι γαλουχημένη έτσι ώστε να τον φοβάται και να τον αποφεύγει, της έχει αδυναμία. Οσο το κορίτσι ωριμάζει, συγχέεται ωστόσο στον νου του με ερωτικές φιγούρες από το παρελθόν. Σε μια άβολα σοκαριστική σκηνή την ταυτίζει με τις ουκ ολίγες φτηνές γυναίκες των χρόνων του Πολέμου και της Ιταλίας, όταν έκαναν τα πάντα για λίγα ζαχαρωτά και για αντρική προστασία.

Εκεί, στη μυθοποιημένη μες από τις αναμνήσεις του Ιταλία, είχε γνωριστεί με τη Ρόζα. Διέθετε ακόμη τότε κάποια νεανική γοητεία, δεν είχε παχύνει, δεν είχε συσσωρεύσει πικρίες, και όταν της είπε απλά «έλα», εκείνη πήγε μαζί του. Ηταν τα καλά χρόνια σε εκείνο το τράνζιτ στρατόπεδο, στα οποία ο Μπάρτφους καταφεύγει συστηματικά με διάφορα υπερθετικά, αναζητώντας στις μνήμες ψήγματα ευτυχίας. Υπήρχε πυρετώδης δραστηριότητα, άνομη συντροφικότητα και συγχρόνως, απ’ ό,τι μπορούμε να υποθέσουμε, ευφορία για τις αναδυόμενες προοπτικές της ζωής και  λαχτάρα για μια νέα πατρίδα. Ωστόσο, τον στοίχειωνε η ζήλια για την «εύκολη» Ρόζα που επιβίωσε στον πόλεμο μοιραζόμενη το κρεβάτι της εναλλάξ με έναν αγρότη και τους γιους του, που τη φιλοξενούσαν στο χωριό τους. Μάλιστα, αναπολεί με τη σειρά της τα χρόνια του πολέμου με νοσταλγικές αφηγήσεις για μυρωδιές φρούτων και  ψωμιού. Ο Μπάρτφους «τρελαίνεται» στις σχετικές αναφορές – «υπάρχουν όρια στην ατίμωση», λέει ήδη στις πρώτες σελίδες του βιβλίου. Επιπλέον, υπονοείται ότι καταλογίζει έμμεσα στη Ρόζα πως του φόρτωσε τα δύο κορίτσια, και μάλιστα, όταν έσφιξε ο κλοιός γύρω από τη συμμορία του και αποφάσισε να διαφύγει στην Παλαιστίνη, τον ακολούθησε στο πλοίο.

Αυτή η αναφορά σε αναμνήσεις του πολέμου με θετικό πρόσημο θα ξεβολέψει πολλούς από τις παραδεδεγμένες ιδέες τους. Ο συγγραφέας το έχει πει ρητά σε άλλα  βιβλία αλλά και σε συνεντεύξεις του, μία από τις οποίες δημοσιεύεται εδώ σε ένα καλαίσθητο ένθετο. Στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο Ιστορία μιας ζωής [Εστία, 2007], θεωρεί κομπλιμέντο το ότι, όπως είχε γραφεί, «Ο Απλφελντ δεν γράφει για τη Σοά αλλά για το περιθώριό της». Επίσης το θεωρεί τιμή του όταν ένας κριτικός γράφει πως «Είναι συγκρατημένος και δεν γίνεται ποτέ συναισθηματικός». Αντίθετα, θεωρεί εκνευριστικό το να ονομάζεται «συγγραφέας της Σοά» σε εξάρσεις εύπεπτου λυρισμού. Οι  ήρωές του – άντρες και γυναίκες που συναντά ο Μπάρτφους στις μεγάλες βόλτες του – νιώθουν ακριβώς το ίδιο: αποφεύγουν να μιλήσουν για δεινά, γίνονται καχύποπτοι και ακριβολόγοι, ενώ αδράχνονται από ένα είδος νοσταλγίας για τα χρόνια εκείνα. Μάλιστα, ασκούν κριτική στον Εβραϊσμό με δύο τρόπους: Πρώτον θεωρώντας ότι οι Εβραίοι δεν είναι καλύτεροι από τους άλλους, και μάλιστα ότι οι εναντίον τους ιστορικές κατηγορίες συχνά ευσταθούν. Δεύτερον,  διερωτώμενοι πώς ακόμα και τα στρατόπεδα δεν τους έκαναν καλύτερους ανθρώπους.

Με αυτούς τους ανθρώπους ο Μπάρτφους έρχεται σε αντιπαραθέσεις. Κάποιος τον κατηγορεί που συνεχίζει να μολύνει και αυτή τη γη [του Ισραήλ] με τις άνομες οικονομικές δοσοληψίες του. Αλλος δεν θέλει να προχωρήσουν σε αναπολήσεις και εκμυστηρεύσεις όταν ο Μπάρτφους καταφέρνει να τον κεράσει έναν καφέ. Εναν τρίτο, ο Μπάρτφους τον ραπίζει για την παθητικότητά του. Εναν τέταρτο τον προσβάλλει έμμεσα όταν εκείνος τού ζητά χρήματα κι αμέσως μετά γεμίζει ενοχές που πλήγωσε με τον τρόπο του την περηφάνια του άλλου. Επίσης, συναντά στις ατέλειωτες περιηγήσεις του μεγάλο αριθμό γυναικών από τα χρόνια εκείνα, που όλες τους είχαν πάμπολλες ερωτικές δοσοληψίες με τον ίδιο και με πολλούς άλλους. Κάποιες τον θυμούνται, άλλες όχι, προς μεγάλη του απογοήτευση. Εν τέλει οι μοναχικές αυτές πορείες του Μπάρτφους μετατρέπονται σε σύντομα ταξίδια της μνήμης, με σταθερό τελικό προορισμό την Εδέμ της Ιταλίας.

Μύθοι και θρύλοι

Σοκαριστικός ήρωας, αποξενωμένος από τον κόσμο και εκτός κοινωνικών συμβάσεων, ο Μπάρτφους ονομάζεται αθάνατος γιατί τον περιβάλλουν μύθοι και θρύλοι που ο ίδιος ούτε να ακούσει δεν θέλει. Σύμφωνα μάλιστα με κάποιον έμπορο, είναι γνωστό τοις πάσι ότι του φύτεψαν πενήντα σφαίρες εξ επαφής κι αυτός επιβίωσε. Τους θεωρεί ψευδείς; Απλές υπερβολές; Ανάξιους μνείας καθώς συνοδεύονται από επαίσχυντες πράξεις; Δεν θα μάθουμε επακριβώς – πάντως ξεκαθαρίζεται ότι δεν είναι από σεμνότητα που αποφεύγει να καυχηθεί για όλα αυτά ή έστω να νιώσει κολακευμένος. Για να εξαγοράσει την ειρήνη της ψυχής του, γίνεται όλο και πιο ανθρώπινος προϊούσας της αφήγησης. Μιλάει για έλεος, και κυρίως αρχίζει να κατανοεί την ανάγκη για γενναιοδωρία. Η ανακούφιση και η χαρά που του προσέφερε ως πρόσφατα το διαρκές αβγάτισμα του θησαυρού του σταδιακά  υποχωρεί υπέρ μιας επιθυμίας να δώσει πράγματα – υλικά και άυλα. Αγοράζει ένα ρολόι Ωμέγα για την Μπριζίτ σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια επανασύνδεσής τους. Σχετίζεται με τη Σίλβια, μια πολυδιαζευγμένη, πνευματώδη, μορφωμένη και ατυχώς άρρωστη γυναίκα, την οποία συνοδεύει συντετριμμένος ως το τελευταίο της ταξίδι παρέα με τον πρώτο της σύζυγο. Προτίθεται να δωρίσει τον θησαυρό του σε μια κοινωφελή οργάνωση παλαιμάχων που ωστόσο διαλύεται πριν η σκέψη ωριμάσει. Επιμένει φορτικά να προσφέρει χρήματα σε μια άλλη επιβιώσασα, πάμπτωχη και καθυστερημένη. Η γυναίκα εκδιδόταν στα χρόνια της Ιταλίας για ένα κουτί ζαχαρωτά και ζει τώρα στα ερειπωμένα από τους Αραβες σπίτια μετά τον πόλεμο της Ανεξαρτησίας [1948]. Και ο γενναιόδωρος πλέον Μπάρτφους θέλει να τη σώσει με το στανιό.

Αποκρύψεις, {LF}σιγές και {LF}διάκενα λέξεων

Με μικρά νευρικά βήματα η γραφή του Απελφελντ κάνει μεγάλα πράγματα. Αν στον Μπέκετ – ίνδαλμά του μαζί με τον Κάφκα –  μια απλή πράξη, όπως το να βάλεις το ένα πόδι μπροστά από το άλλο, μπορεί να απολήξει σε πλούσια συμφραζόμενα και ευφρόσυνες σελίδες, εδώ, με απλές πράξεις ή συχνότερα με την απουσία τους, παράγεται μια σπουδαία αφήγηση. Η γραφή είναι ορθογωνισμένη θα λέγαμε, κεντραρισμένη και σταθερά ορθολογική, τα χρησιμοποιούμενα μέσα τα ελάχιστα δυνατά, και όμως η ήπια, απλή, ρυθμική αυτή  εξιστόρηση εκτρέπεται ενίοτε σε φαντασιακές ατραπούς όπου είναι μάταιο να διαχωριστεί η ύλη από το πνεύμα ή η αλήθεια από το ψέμα. Ο Απελφελντ βαδίζει με αποκρύψεις, με σιγές, με έμμεσες αναφορές, ενώ παίζει με τα διάκενα των λέξεων, όπως αναλύει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης στον πληρέστατο επίλογό του. Οι υποθέσεις εργασίας παραμένουν ανοιχτές, αν και τα κλειδιά έχουν δοθεί στον αναγνώστη, σε μια τίμια συναλλαγή, από αυτές που δεν συνήθιζε να υλοποιεί ο ίδιος ο ήρωας του βιβλίου. Η γενναιοδωρία, έστω και αργά, δίνει ίσως τη λύση. Μετά από την τελευταία κίνηση μετάνοιας προς την καθυστερημένη γυναίκα, κι αφού έχει ζητήσει μετ’ επιμονής συγχώρεση από τον παλιό σύντροφο που ράπισε, ο Μπάρτφους «[…] όπως άλλοτε, στις λαμπρές μέρες της Ιταλίας, όταν όλα ήταν ορθάνοιχτα και οι άνθρωποι συμπεριφέρονταν με πυγμή μεταξύ τους, διέσχισε το δρόμο. Σαν να είχε λάφυρα στα χέρια του. Δεν αισθανόταν καμιά αδυναμία η τύψη».

Η αιφνίδια αυτή αποκλιμάκωση έχει την εξήγησή της. Για έναν άνθρωπο τόσο στραμμένο στον εσώτατο πυρήνα του, ακόμη και το πέρασμα του δρόμου μπορεί να αποδειχθεί ηρωική πράξη. Τώρα πια βρίσκεται στην άλλη μεριά.