Σχολικά ποιήματα {LF}την εποχή των Νεοτούρκων

Το κίνημα των Νεοτούρκων ξεκινά – στην οθωμανοκρατούμενη Θεσσαλονίκη – το 1908. Σε μια εποχή ριζικού μετασχηματισμού επιχειρείται ο εξοθωμανισμός όλων των υπηκόων, διά της πειθούς ή της βίας, και η δημογραφική αλλοίωση με καταστροφικές επιθέσεις στο ελληνικό και αρμενικό στοιχείο. Παράλληλα, βασικοί στόχοι του κινήματος είναι η κατάλυση της απολυταρχίας του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β’ και η εγκαθίδρυση ενός εκσυγχρονισμένου κράτους στο ευρωπαϊκό πρότυπο. Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο αξίζει να εστιάσει κανείς στην ποιητική συλλογή για παιδιά του Τεβφίκ Φικρέτ (1867-1915), που κυκλοφορεί από Το Ροδακιό, σε μετάφραση του γνώστη Δημήτρη Χουλιαράκη. Ο ίδιος περιγράφει στο σημείωμά του και τις συνθήκες δημιουργίας της παλιάς συλλογής: «Οταν, το 1914, ο Σατί Μπέης ετοιμάζεται να ανοίξει στο Σισλί (σ.σ.: περιοχή της Κωνσταντινούπολης, όπου βρίσκεται και το ρωμαίικο νεκροταφείο) ένα σχολειό που θα εφαρμόζει τις πιο καινοτόμες εκπαιδευτικές μεθόδους της Εσπερίας, ζητά απ’ τον επιστήθιο φίλο του Tevfik Fikret να λαμπρύνει με την πένα του την περίσταση. Εκείνος ενθουσιάζεται και σκαρώνει την τσαπερδόνα τη Sermin, που θα αγαπηθεί απ’ τα Τουρκόπουλα με πάθος· και θα γίνει με τα χρόνια θρυλική, ως μια απ’ τις πρώτες και αναμφίβολα η ωραιότερη ποιητική συλλογή για παιδιά, ένα βιβλίο τρυφερό αλλά συγχρόνως ριζοσπαστικό…».

Διαβάζοντας τα ποιήματα οι μαθητές και οι μαθήτριες άκουγαν, εκτός άλλων, τη συνομήλική τους Σερμίν να αψηφά τον φόβο που καθηλώνει, παραλύει και αγκυλώνει:

Οποιος θαρρεί πως η Σερμίν τον μπαμπούλα τον φοβάται,

σας το λέω, αυταπατάται […]

Τον εαυτό της έβαλε να της υποσχεθεί

ότι ξανά τις μάγισσες δε θα τις φοβηθεί

και τις στρίγκλες τώρα πια δεν τις τρέμει αυτή.

«Ας μείνουν»  λέει, «για πάντα στο κουτί!»

Κείνοι που δεν είν’ κουτοί

μόνο απ’ την παλιανθρωπιά νιώθουν απειλή

Τη βλέπουν να ανοίγεται στον θαυμαστό άγνωστο κόσμο:

Πάει κιόλας μια βδομάδα

που ‘μαθα πως δυο τμήματα μεγάλα

τον φτιάνουν τον ντουνιά αράδα.

Η Ευρώπη, η Ασία, η Αφρική είναι ο παλιός

κι η Αμερική ο άλλος, ο ξεχωριστός

Εβλεπαν μέσα από τα δικά της μάτια το κοινωνικό περιθώριο και αφουγκράζονταν τις επιπτώσεις που είχε για τις οικογένειες η εμπλοκή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στις πολεμικές συρράξεις (Ιταλοτουρκικός Πόλεμος στην Κυρηναϊκή, 1911-1912, Α’ Βαλκανικός, 1912-1913, Α’ Παγκόσμιος):

Σαν έρχομαι στο σχολείο μας κάθε μέρα,

βλέπω τη φτωχιά γυναίκα

που ζει στην παράγκα στη στροφή

να ‘ναι άρρωστη πολύ· κι αύριο μπορεί

ορφανό το παιδί της να τ’ αφήσει  […]

Μάθε, ψυχή μου, πως μες στον ντουνιά

τα μισάρφανα είν’ ολάκερη στρατιά,

μάθε το και βρες μια σταλιά παρηγοριά.

Δε γίνεται σήμερα να ζουν παρέα

η μαμά με τον πατέρα.

Για τα ορφανά, η πατρίδα είναι μητέρα.

Οπως σημειώνει ο μεταφραστής, ο Φικρέτ υπήρξε εμβληματική μορφή της νεότερης ποίησης στην Τουρκία, «δριμύς κατήγορος του σουλτανικού δεσποτισμού και διαπρύσιος κήρυκας της φιλελευθεροποίησης του κράτους». Εχθρευόταν κάθε είδους φανατισμό, θρησκευτικό ή εθνικό, γι’ αυτό σταδιακά η απογοήτευή του για τις πολιτικές των Νεοτούρκων θα τον οδηγήσει σε κατάθλιψη.

Αξίζει να επισημανθεί μία αναλογία της περιόδου, που προφανώς ξεφεύγει από τις δυνατότητες ενός δημοσιογραφικού σημειώματος και εμπίπτει στο ερευνητικό πεδίο. Το 1914 οι ελπίδες για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα ταυτίζονται με το πρόσωπο του Ελευθέριου Βενιζέλου, ο οποίος αποφασίζει να συνεργαστεί με την ηγετική ομάδα του Εκπαιδευτικού Ομίλου, Δημήτρη Γληνό, Μανόλη Τριανταφυλλίδη και Αλέξανδρο Δελμούζο. Η μεταρρύθμιση νοείται και εδώ ως απαραίτητη προϋπόθεση για τον εκσυγχρονισμό – εξευρωπαϊσμό της χώρας.