Αρχιτεκτονική χωρίς όραση

«Ο Μιχάλης Ορρος ήταν πολύ κομψός, σημαντικό στοιχείο της προσωπικότητάς του. Πρόσεχε ιδιαίτερα το ντύσιμό του – άλλαζε τέσσερα πουκάμισα την ημέρα -, μύριζε πάντα κολόνια Ατκινσον, ήταν bon viveur της εποχής, κάπνιζε τουλάχιστον τρία πακέτα κόκκινα Dunhill, αφήνοντας σημάδια από τις καύτρες σε όλα τα σχεδιαστήρια στο γραφείο του. Είχε κρεμασμένη στον ώμο µια δερμάτινη τσάντα, κάτι που ήταν ασυνήθιστο ακόμη εκείνη την εποχή. Φορούσε μεγάλα µαύρα γυαλιά και είχε ένα περιποιημένο κοκκινωπό παχύ μουστάκι. Ηταν μετρίου αναστήματος και ενώ αντικειμενικά δεν ήταν ωραίος, ήταν πολύ γοητευτικός».

Ενα απόσπασμα από μια αποκαλυπτική διάλεξη που πραγματοποιήθηκε τον Ιούλιο του 2014, από τον φοιτητή τότε στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ Γιώργο Παπαδήμα, μετά από μια σοβαρή και συστηματική έρευνα, για έναν ξεχασμένο δημιουργό με μειωμένη, σχεδόν ανύπαρκτη όραση και έναν αριθμό κτιρίων του που, όπως τόνισε ο καθηγητής Παναγιώτης Τουρνικιώτης που επόπτευε τη διάλεξη, μπορούν μετά βεβαιότητος να ενταχθούν στην ανθολογία της ελληνικής αρχιτεκτονικής δημιουργίας.

Από τη διάλεξη αυτή, που παρουσίασα τότε στον δικό μου ιστότοπο, αντλώ σήμερα υλικό για αυτή τη δημοσίευση, με αφορμή την έκθεση που επιμελούνται ο Γιώργος Παπαδήμας και ο Διονύσης Σοτοβίκης, με τίτλο «Architecture without vision», για το έργο του Μιχάλη Ορρου, που διοργανώνει το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής στο Atelier Κυκλάδων 8 στην Κυψέλη. Eγκαινιάστηκε στις 6 Οκτωβρίου και θα διαρκέσει μέχρι τις 22 Οκτωβρίου.

Ο Μιχάλης Ορρος γεννήθηκε το 1920. Σπούδασε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο πολιτικός μηχανικός και ταυτόχρονα στο Μαθηματικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Αθηνών. Πήρε το πτυχίο του το 1952, αλλά δεν υπέγραψε ποτέ τα στατικά των κτιρίων του. Από την αρχή της επαγγελματικής του πορείας ασχολήθηκε µε την αρχιτεκτονική, την κατασκευή και τη διακόσμηση. Ετσι απέδειξε ότι τίποτα δεν μπορεί να σταματήσει έναν τυφλό αρχιτέκτονα από το να δημιουργήσει σημαντικά έργα, φτάνει να διαθέτει ταλέντο και θέληση. Με  δεδομένο βέβαια ότι μπορεί να εισαχθεί και να φοιτήσει στη σχολή, στον βαθμό που δεν εξαιρούνται οι τυφλοί, άρα θεωρητικά μπορούν να σπουδάσουν και να γίνουν αρχιτέκτονες.

Ηταν σχεδόν τυφλός. Είχε από πολύ μικρή ηλικία χρόνια πάθηση, που χειροτέρεψε στα έτη των σπουδών του, ένα πρόβλημα που δεν κατάφερε να ξεπεράσει, παρά τις εγχειρήσεις στο εξωτερικό. Μπορεί όμως να μην έβλεπε το ποτήρι ή το τασάκι που ήταν μπροστά του, αλλά κατά έναν περίεργο τρόπο στην οικοδομή έβλεπε και το παραμικρό.

«Ζούσε για την οικοδομή», τονίζει ο ανιψιός του και συνεργάτης Μιχάλης Γεωργιάδης. «Ξεκινούσε πολύ νωρίς το πρωί µε επισκέψεις στις οικοδομές του. Περπατούσε πολύ κοντά στα όρια και τους τοίχους, μετρούσε µε τα βήματά του, αποτυπώνοντας την κάτοψη στο μυαλό του, ψηλαφούσε με τα δάχτυλά του, ένιωθε µε όλες του τις αισθήσεις τον χώρο, έχοντας φοβερή αντίληψη, και άλλαζε ό,τι δεν του άρεσε, δημιουργώντας πάντα ένα καλύτερο αποτέλεσμα».

Στο γραφείο δημιουργούσε σκίτσα με χοντρούς μαρκαδόρους σε μεγάλα χαρτιά, αποτυπώνοντας την έμπνευσή του, και προφορικά εξηγούσε στους συνεργάτες του αυτό που ήθελε για να το αποδώσουν σχεδιαστικά. Με μεγεθυντικό φακό εξέταζε προσεκτικά τα σχέδια και τις λεπτομέρειες κάθε κτιρίου και διατύπωνε τις παρατηρήσεις για διορθώσεις, δουλεύοντας με πάθος ατελείωτες ώρες. Οι γνώσεις του ως πολιτικού μηχανικού τού εξασφάλισαν τη δυνατότητα να πραγματοποιήσει τολμηρές και ακραίες στατικές επιλογές, όπως μεγάλα ανοίγματα και εντυπωσιακοί πρόβολοι. Ηταν πρωτοπόρος για την εποχή του. Συνήθιζε να παραδίδει ολοκληρωμένα μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια τα έργα του, που διατηρούνται ανέπαφα από τον χρόνο. Προσπέρασε τις δυσκολίες των πρώτων ετών, κατά τα οποία σχεδιάζει, κατασκευάζει και εμπορεύεται ο ίδιος πολυκατοικίες καταλήγοντας σε πτώχευση. Οδηγείται στη φυλακή, αλλά μετά το 1965 επανέρχεται δριμύτερος αναλαμβάνοντας αρχιτεκτονικές μελέτες, διακοσμήσεις, επιβλέψεις και αυτεπιστασίες για πολυτελείς μονοκατοικίες κυρίως στα βόρεια προάστια και στη Γλυφάδα, με έντονες επιρροές του μοντέρνου κινήματος, στοιχεία της μεσογειακής αρχιτεκτονικής σε συνδυασμό με την κοσμοπολίτικη τυπολογία των επαύλεων της Καλιφόρνιας.

Η έλλειψη της όρασης όξυνε τη φαντασία του και τις άλλες αισθήσεις του ώστε να παράγει ιδέες και να σχεδιάζει κτίρια ξεχωριστά για την εποχή τους. Ο Ορρος πέθανε το 1991. «Ηταν ένας άνθρωπος της κατασκευής», σημειώνει στο κείμενό του ο Γιώργος Παπαδήμας. «Ενας αρχιμάστορας με έμπνευση καλλιτέχνη. Ενας αρχιμάστορας που μιλούσε τη γλώσσα των μαστόρων αλλά που δεν έβλεπε να σχεδιάσει. Μπορούσε όμως να εξηγήσει τι να κάνουν για αυτόν. Να το περιγράψει στη γλώσσα τους».

Ο Γιώργος Τριανταφύλλου είναι αρχιτέκτων και διατηρεί τον δικό του ιστότοπο triantafylloug.blogspot.com με σχετική θεματολογία