Εκαναν τα μόρια να «χτίζονται» όπως τα τουβλάκια Lego

«Είναι ένα φανταστικό έπαθλο για μια φανταστική ανακάλυψη. Οι τρεις τους έχουν δουλέψει πάνω σε μεθόδους ώστε να συνδέονται μεταξύ τους μόρια, να κολλάνε με ένα “κλικ”, λίγο – πολύ όπως δένουν τα τουβλάκια Lego. Μπορεί κανείς να πάρει τα τουβλάκια Lego και να χτίσει με αυτά, κολλώντας το ένα πάνω στο άλλο, πολύ εξελιγμένα σπίτια ή εργαλεία ή οχήματα, ακόμα και διαστημόπλοια. Το ίδιο ισχύει και με αυτή τη χημεία, αν και στο πολύ πολύ μοριακό επίπεδο»: με αυτόν τον (σχετικά) εκλαϊκευμένο τρόπο θέλησε να εξηγήσει ο καθηγητής Ολοφ Ράμστρομ, μέλος της Επιτροπής Νομπέλ, το σκεπτικό πίσω από τη βράβευση των Αμερικανών Κάρολιν Μπερτόζι και Μπάρι Σάρπλες, καθώς και του Δανού Μόρτεν Μέλνταλ, με το Νομπέλ Χημείας 2022.

Οι τρεις επιστήμονες τιμήθηκαν «για την ανάπτυξη της χημείας κλικ και της βιοορθογωνικής χημείας», που χρησιμοποιούνται κυρίως για την ανάπτυξη καλύτερων φαρμακευτικών θεραπειών, συμπεριλαμβανομένων θεραπειών κατά του καρκίνου. O 81χρονος Μπάρι Σάρπλες, μάλιστα, ο οποίος έχει την έδρα του στο Ερευνητικό Ινστιτούτο Scripps, στο Σαν Ντιέγκο της Καλιφόρνιας, απολαμβάνει το σπάνιο προνόμιο να τιμάται για δεύτερη φορά με Νομπέλ Χημείας, γεγονός που τον καθιστά μόλις τον πέμπτο άνθρωπο στον κόσμο (μετά τον Τζον Μπαρντίν, που είχε τιμηθεί με δύο Νομπέλ Φυσικής, τη Μαρί Κιουρί, που είχε τιμηθεί με Νομπέλ Φυσικής και Νομπέλ Χημείας, τον Λάινους Πόλινγκ, που είχε τιμηθεί με Νομπέλ Χημείας και Νομπέλ Ειρήνης, καθώς και τον Φρεντ Σάνγκερ, που είχε τιμηθεί με δύο Νομπέλ Χημείας) ο οποίος βραβεύεται δις με Νομπέλ. O Σάρπλες είχε τιμηθεί ξανά με Νομπέλ Χημείας το 2001 για το έργο του πάνω στις «χειρόμορφα καταλυόμενες αντιδράσεις οξείδωσης». Σε μια ολιγομελή λέσχη εισέρχεται ωστόσο με τη βράβευσή της και η Κάρολιν Μπερτόζι, ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, και πάλι στην Καλιφόρνια: είναι μόλις η όγδοη γυναίκα που βραβεύεται με Νομπέλ Χημείας στην ιστορία των Νομπέλ.

Κατά του καρκίνου

Ο Μπάρι Σάρπλες εφηύρε τον όρο χημεία κλικ, προκειμένου να περιγράψει αντιδράσεις ταχείες, αποδοτικές και καθαρές, που σημαίνει ότι δεν παράγουν πολλά ανεπιθύμητα παραπροϊόντα. Μία από τις πρώτες αντιδράσεις κλικ, η καταλυόμενη από χαλκό κυκλοπροσθήκη αζιδίου – αλκινίου, ανακαλύφθηκε ανεξάρτητα από τον ίδιο και τον Μόρτεν Μέλνταλ, από το Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, και έχει γεννήσει τον δικό της τομέα συνθετικής χημείας. Οσο για την Κάρολιν Μπερτόζι, αυτή στηρίχτηκε στη χημεία κλικ ώστε να αναπτύξει βιοορθογωνικές αντιδράσεις, που λειτουργούν με ασφάλεια μέσα σε ζωντανούς οργανισμούς χωρίς να διαταράσσουν τη βιοχημεία τους. Η ανακάλυψη επέτρεψε στους επιστήμονες να ανιχνεύουν την κίνηση των βιομορίων στα κύτταρα. Συνολικά, οι αντιδράσεις που ανέπτυξαν οι βραβευθέντες επέτρεψαν στους επιστήμονες να φτιάξουν νέα είδη βιομορίων και να δημιουργήσουν υλικά που μπορούν να παραδώσουν φάρμακα κατά του καρκίνου εκεί ακριβώς όπου αυτά χρειάζονται στους ασθενείς.

Απίστευτες δυνατότητες

«Η δουλειά τους έχει απίστευτες δυνατότητες εφαρμογών στην ανθρώπινη υγεία και τα φάρμακα», δήλωσε χαρακτηριστικά στην «Guardian» η καθηγήτρια Τζιλ Ράιντ, πρόεδρος του βρετανικού Βασιλικού Συλλόγου Χημείας. Οι ανακαλύψεις τους επιτρέπουν προόδους «στην επιστήμη των υλικών, στην επιστήμη των επιφανειών, στη χημεία εν γένει και στη φαρμακευτική βιομηχανία», συνόψισε ο Γιόχαν Ακβιστ, ακόμα ένα μέλος της επιτροπής που απονέμει το Νομπέλ Χημείας. Για μια «μεγάλη έκπληξη» έκαναν λόγο τόσο η Κάρολιν Μπερτόζι όσο και ο Μόρτεν Μέλνταλ, «κάθομαι εδώ και μου έχει κοπεί η ανάσα», δήλωσε η πρώτη, «τα πόδια μου έτρεμαν σχεδόν», δήλωσε ο πρώτος, λίγο αφότου πληροφορήθηκαν τη βράβευσή τους.

Σήμερα αναμένεται η ανακοίνωση του Νομπέλ Λογοτεχνίας και αύριο του Νομπέλ Ειρήνης. Ο κύκλος των φετινών Νομπέλ θα κλείσει τη Δευτέρα με την ανακοίνωση του Νομπέλ Οικονομίας.