Μπορεί ένα γερμανικό μουσείο {LF}να εκθέτει έργα του ναζισμού;

Εκ πρώτης όψεως θα μπορούσε να αφήσει αδιάφορους τους επισκέπτες της Σύγχρονης Πινακοθήκης του Μονάχου το ζωγραφικό τρίπτυχο που εμφανίστηκε πρόσφατα στις αίθουσές της. Απεικονίζει μια ομάδα γυμνών γυναικών ως αλληγορίες των τεσσάρων στοιχείων της φύσης: του αέρα, της γης, της φωτιάς και του νερού. Και πιθανόν να μην προκαλούσε τη μήνιν του σπουδαιότερου εν ζωή γερμανού ζωγράφου, του Γκέοργκ Μπάζελιτς, ο οποίος με επιστολή του ζητά την απόσυρση του έργου από τους εκθεσιακούς χώρους, αν δεν ήταν συνδεδεμένο με το ναζιστικό παρελθόν της χώρας.

«Τα τέσσερα στοιχεία», όπως είναι ο τίτλος του έργου, είναι μια δημιουργία του Αντολφ Τσίγκλερ. Εμφανίστηκε το 1937 στην έκθεση που διοργανώθηκε στο Μόναχο υπό τον τίτλο «Η Μεγάλη Γερμανική Εκθεση Τέχνης» και αποτελούσε το αντίπαλον δέος της έκθεσης «Εκφυλισμένης Τέχνης» μέσω της οποίας καταδικαζόταν οτιδήποτε μοντέρνο ως αντίθετο προς τις αξίες του Τρίτου Ράιχ. Το έργο αναπαράχθηκε ευρέως σε καρτ ποστάλ και τυπώθηκε σε μια υπερεμεγέθη ταπετσαρία για να εκτεθεί στο γερμανικό περίπτερο στην Παγκόσμια Εκθεση του Παρισιού το ίδιο έτος, ενώ ο Χίτλερ αγόρασε και τοποθέτησε το πρωτότυπο στο αρχηγείο των Ναζί στο Μόναχο.

Η ταυτότητα του τριπτύχου αποτέλεσε επαρκή λόγο για να οδηγήσει τον 84χρονο Μπάζελιτς στη σύνταξη επιστολής προς τον διευθυντή των Κρατικών Συλλογών Ζωγραφικής του Μονάχου, Μπέρνχαρντ Μάαζ και τον υπουργό Τεχνών της Γερμανίας, Μάρκους Μπλούμε, κάνοντας λόγο για «ναζιστική προπαγάνδα». Ανέφερε, μεταξύ άλλων δε, ότι η παραμονή του έργου σε κοινή θέα είναι «σοκαριστική». Το περιεχόμενο της επιστολής αποκάλυψε η γερμανική εφημερίδα «Ζιντόιτσε Τσάιτουνγκ» και οι βρετανικοί «Τάιμς» ακολούθησαν με σχετικό δημοσίευμα.

Αντίθετες απόψεις

Ο Μάαζ και ο επιμελητής της Πινακοθήκης Ολιβερ Κάσε σχολίασαν την επιστολή Μπάζελιτς στο γερμανικό πρακτορείο Τύπου DPA, λέγοντας ότι η ηγεσία του μουσείου είναι ανοιχτή «σε κριτικές αντιδράσεις και συζητήσεις», αλλά αρνήθηκαν πως η ανάρτηση του έργου έχει προπαγανδιστικό χαρακτήρα. «Η απόκρυψη προβληματικών έργων τέχνης δεν οδηγεί ποτέ σε κριτικό λόγο, αλλά μόνο στη διατήρηση των ταμπού» ανέφεραν.

Στο ίδιο πρακτορείο ο Μπλούμε αναγνώρισε ότι ο λόγος του Μπάζελιτς «έχει βάρος», καθώς πρόκειται για έναν διεθνώς αναγνωρισμένο σύγχρονο καλλιτέχνη, και υποστήριξε ότι παρενέβη προσωπικά και ζήτησε από το μουσείο να έρθει σε επαφή με τον ζωγράφο.

Δεν φαίνεται ωστόσο να συμφωνούν όλοι με την άποψη του Μπάζελιτς. Ο γερμανός κριτικός τέχνης Πάτρικ Μπάνερς τοποθετήθηκε στην εφημερίδα «Φρανφούρτερ Αλγκεμάινε» θέτοντας το εξής ερώτημα: «Η τέχνη επί ναζισμού δεν είναι τέχνη; Η άποψη αυτή σχετικοποιεί τον εθνικοσοσιαλισμό και εξιδανικεύει την τέχνη. Η αντίληψη ότι μόνο κακή τέχνη μπορούσε να παραχθεί μέσα στις συνθήκες διαφθοράς του ναζιστικού καθεστώτος σπρώχνει την ηθική και την αισθητική να “τσουβαλιαστούν” κάτω από μια παραισθησιογόνα “καθαρότητα”». Η συζήτηση επί του θέματος – κατά πόσον δηλαδή επιτρέπεται ή όχι να εκτίθενται έργα τέχνης που συνδέονται με τον ναζισμό – έχει ανοίξει για τα καλά στην Ευρώπη οκτώ χρόνια μετά την παρουσίαση του ίδιου έργου στη Νόιε Γκάλερι της Νέας Υόρκης, όπου είχε ενταχθεί σε έκθεση για την Εκφυλισμένη Τέχνη ως παράδειγμα του σοσιαλρεαλιστικού στυλ που πρόβαλλαν οι ηγέτες των Ναζί.