Σλάβομιρ Μρόζεκ (1930 – 2013)

Ενα από τα πλέον παράξενα γεγονότα της ελληνικής πνευματικής ιστορίας είναι πως, ενώ ανήκουμε πνευματικά και ιστορικά στην Ανατολή, μας έμεινε για χρόνια ανεξερεύνητη η λογοτεχνική και, κυρίως, η θεατρική περιουσία της. Αισθανθήκαμε ξαφνικά προδομένοι, όταν ανακαλύψαμε γενναία θεατρική σπορά και θερισμό στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Ευρώπη. Ετσι, όταν κατά μια, πολιτική κυρίως, συγκυρία η δική μας εδώ δικτατορική λογοκρισία και αντίστροφα η άρνηση των Ευρωπαίων να επιτρέψουν παραστάσεις έργων τους στην Ελλάδα των συνταγματαρχών, άνοιξε ο δρόμος για να γνωρίσουμε τη δραματουργία της σοσιαλιστικής Ευρώπης. Το φαινόμενο χρειάζεται εις βάθος εξέταση. Σημειώνω πως το Φεστιβάλ Αθηνών, ορχήστρες, μπαλέτα, όπερες, μετά το εμπάργκο της Δύσης, καλύφθηκε με εξαίσιες ανατολικές σοφιστικές παραγωγές!!

«Τανγκό»

Ενας από τους σπουδαίους ανατολικούς θεατρανθρώπους που γνωρίσαμε ήδη από το 1972 ήταν ο Πολωνός Σλάβομιρ Μρόζεκ. Ο πάντα πληροφορημένος Σπύρος Ευαγγελάτος μας γνώρισε αυτόν τον έξοχο δραματουργό. Εγραφα το 1972 για το «Τανγκό» του που σκηνοθέτησε ο Ευαγγελάτος για τον θίασο του Νίκου Κούρκουλου στο Θέατρο Κάππα: «Το “Τανγκό” είναι ένα έργο, θα λέγαμε ένα θεατρικό σχόλιο, για την Ευρώπη. Τίθεται και αίρεται μέσα σε τρεις πράξεις ολόκληρη η ευρωπαϊκή ιδεολογία. Και δεν είναι παράξενο που το νυστέρι είναι πολωνικής κατασκευής. Ο Μρόζεκ, όπως ο Γκομπρόβιτς, ο Γκροτόφσκι και ο Πολάνσκι, παιδιά μιας πλασματικής πατρίδας, ενός κράτους, εδώ και αιώνες, που συνεχώς κατακρεουργείται, διανέμεται και διασπάται, αισθάνονται περισσότερο το ξερίζωμα, την ανασφάλεια, τη φαλκίδευση ενός αιώνα ιδεολογικής φενάκης. Η Πολωνία είναι χώρα των ορίων χωρίς σύνορα. Στο σώμα της παλεύουν, σπαράσσονται και αυτοκαταλύονται ο κόσμος, ο μυστικός και ο υπόγειος, της Σλάβας ψυχής με τον “πεφωτισμένο” κόσμο της Δύσεως. Ο ιστορικός χρόνος, ώρες ώρες, εξορίζεται και άλλοτε παγώνει πάνω στα ανθρώπινα πρόσωπα, απολιθωμένος, ακίνητος και για τούτο αξιολύπητος. Αυτή η εξ-ορία του χρόνου εγκαταλείπει στο πεδίο της σφαγής τα αναίτια διαπορούντα γεγονότα γυμνά, όχι λιγότερο, όμως, “πεφορτισμένα”. Η ανθρώπινη ύπαρξη, μονήρης και τραγική, ανακαλεί την ουσία της και την ανευρίσκει στον θάνατο μόνο. Ο διατιμημένος γεωγραφικός χώρος της Πολωνίας μετασκευάζεται σε ένα μακάβριο φέρετρο, όπου εναπόκειται ο ιστορικός χρόνος. Ακόμη και ο νεκρώσιμος χορός δάνειος είναι, ανοίκειος και ανιστόρητος. Ενα λατινοαμερικάνικο τανγκό. Δεν είναι μαζούρκα. Ο Μρόζεκ με το “Τανγκό” έγραψε τον επικήδειο της ιστορίας. Εγινε προσπάθεια να ταυτιστεί ο ήρωας του έργου με τον Αμλετ. Μια βαθύτερη ματιά θα μας πήγαινε μακρύτερα και πλησιέστερα στον Προμηθέα. Εναν Προμηθέα που ποτέ δεν πρόκειται να “λυθεί” και να κρατήσει πυρσό. Πάνω στο χάος θα συνεχίζεται ο μακάβριος χορός της Βίας, του Κράτους και του Ηφαιστου. Ο αισχύλειος ήρωας ήταν ο πρώτος, ο Αρθουρ του Μρόζεκ είναι ο τελευταίος ιδεολόγος. Ο χορός καλά κρατεί πάνω στα πτώματα όλων των ρομαντικών. Ο Μρόζεκ φαίνεται να πιστεύει πως κάθε ιδεολογία είναι ρομαντισμός, μια πορεία από τη λογική στο πάθος και η αντίστροφή της, από το πάθος στην εκλογίκευση. Η διαφορά του ήρωα από τον γονιό του είναι το ότι κάνουν την ίδια διαδρομή από την αντίθετη κατεύθυνση. Οταν αναγνωρίζονται στη μέση του δρόμου είναι αργά για να αναγνωρίσουν την πλάνη τους. Η μόνη μέθοδος είναι ο θάνατος – και το μόνο κριτήριο, φωνάζει ο Μρόζεκ. Η ιστορία κοιταγμένη πέρα από τον θάνατο είναι α-νοη-τη. Αν έχει ένα νόημα, είναι ο επανειλημμένος βιασμός που ιστορείται αυτοθαυμαζόμενος. Η ιστορία δεν είναι τάξη, είναι χάος».

«Αστυνομία»

Το 1975 ο Μηνάς Χρηστίδης ανέβασε την «Αστυνομία» του Μρόζεκ, με πρωταγωνιστές τον Γιάννη Φέρτη και τον Βάσο Ανδρονίδη. Εγραφα τότε στο «ΒΗΜΑ»: «Ο Μρόζεκ κατασκευάζει θεατρικά παιχνίδια. Οι εμπειρίες του είναι πνευματικές, διανοητικές. Από το θέατρο του Μρόζεκ απουσιάζουν τα συναισθήματα ή μάλλον υπάρχουν μόνο οι ψυχρές χαρτογραφήσεις του συναισθηματικού χώρου. Πάντως, πρυτανεύουν οι λέξεις. Ο κόσμος του Μρόζεκ είναι ιδέες με λέξεις. Λέξεις απέναντι στα πράγματα. Οι ουσίες συνθλίβονται και δεσπόζει η τυραννία των χειμάρρων της λεκτικής ευφράδειας. Στην “Αστυνομία” αυτό γίνεται αφόρητα πιεστικό. Αφόρητο για τον θεατή που δεν θέλει να καταλάβει πως πίσω από τα προσωπεία των λέξεων και τη χρεοκοπία των ιδεών υπάρχει ένας μανιακός της ουσίας, ένας ταμένος της ανθρωπιάς. Ο Μρόζεκ είναι ο συγγραφέας του περιγραφικού παροξυσμού. Ζωγραφίζει κανονικά εξάγωνα, ενώ λατρεύει τις τεθλασμένες και το ακανόνιστο. Μισεί τη σοφία “του κόσμου” και διψάει για τη γοητεία του χάους. Στο βάθος είναι ένας ποιητής της αναρχίας. Γι’ αυτό λοιδορεί την απανθρωπιά της “τάξης”. Η αστυνομία είναι για τον Μρόζεκ η απτή παρουσία της έννοιας της τάξης μέσα στον κόσμο. Αποτελεί ένα “τέλειο”, δηλαδή σκόπιμο σύστημα, τετελειωμένο, που στηρίζεται σε ένα αξίωμα που είναι η μεταφυσική του αρχή. Αρνητικά το αξίωμα έχει έτσι: “ουδείς ανώτερος της συλλήψεως”. Και θετικά: “η σύλληψη ανωτέρα πάντων”. Αυτό υπακούει σε μίαν αρχή που αντιφάσκει με την έννοια της ελευθερίας ή, καλύτερα διατυπωμένο, το σύστημα αυτό έχει μόνο μια ελευθερία, έναν τρόπο να υπάρχει, μια εκλογή, τη σύλληψη. Και παρ’ όλο που η λέξη υποδηλώνει μια σχέση, τον συλλαμβάνοντα και τον συλλαμβανόμενο, η σχέση αυτή αυτοαναιρείται στο “μεταφυσικό” επίπεδο, αφού η πράξη, η ενέργεια στο φυσικό επίπεδο, εξυπηρετούν έναν προκαθορισμένο σκοπό που ουσιαστικά αυτοεξυπηρετείται. Πρέπει να ομολογήσω πως οι θέσεις του Μρόζεκ είναι βαθιά διαλεκτικές και θα μπορούσαν να μας οδηγήσουν πίσω, από τον Ηράκλειτο (“οδός άνω και κάτω μία και η αυτή”) και φυσικά στον Αϊνστάιν. Ο Μρόζεκ φαίνεται απελπισμένος με την ανακάλυψή του. Το έργο του, γραμμένο κυκλικά, θυμίζει το φαρμακευτικό φίδι που τρώει την ουρά του. Και θα ήταν αφέλεια να μείνουμε στα καθέκαστα του “μύθου” στο έργο του. Αν επιμείνουμε και τον διαβάσουμε επιφανειακά, υπάρχει πιθανότητα και τις θέσεις του να παρανοήσουμε και την παρεξήγηση να μην ξεφύγουμε. Το έργο μπορεί να διαβαστεί ανάποδα, όπως μια καρκινική επιγραφή. Εκείνο που έχει σημασία δεν είναι που μπρος στα μάτια μας αλλάζει από το κόκκινο στο μαύρο ή αντίστροφα το χρώμα ενός μαντηλιού. Σημασία έχει το μαντήλι. Η “Αστυνομία” δεν είναι σάτιρα, δεν είναι φάρσα, δεν είναι βέβαια παράλογο θέατρο, οπωσδήποτε δεν είναι αλληγορία και μάλιστα πολιτική. Είναι η φιλοσοφία της πολιτικής τέχνης. Ο Γαλιλαίος συνέλαβε τη θεωρία του από την κίνηση ενός πολυελαίου, ο Αρχιμήδης “συνέλεξε” την αρχή του στην μπανιέρα του, ο Μρόζεκ έθεσε μια παιδική και για τούτο μεγαλοφυή ερώτηση: “Τι νόημα έχει μια αστυνομία χωρίς κρατούμενους”; Για να προχωρήσει: “Η αστυνομία δημιουργεί ενόχους ή οι ένοχοι την αστυνομία”; Στο τέλος είναι σαν να ρωτάμε: Και η Κόλαση; Αν αποφασίζαμε όλοι ν’ αγιάσουμε, ποιος θα αποφάσιζε ν’ αγνοήσει την αιτία της ύπαρξής της; Θα την αφήναμε αδικαίωτη; Φαίνεται πως ο Μρόζεκ έγραψε ένα δύσκολο έργο που μας τραβάει μακριά. Δεν είχε ανταπόκριση στο κοινό. Είναι ευνόητο και κρίμα».