Τότε που έδερναν όσες φορούσαν το χιτζάμπ

Δύσκολα το φαντάζεται κανείς, κι όμως, υπήρξε μια εποχή στο Ιράν που η αστυνομία κυνηγούσε και ξυλοκοπούσε όσες γυναίκες φορούσαν χιτζάμπ, όχι εκείνες που δεν φορούσαν: στις 8 Ιανουαρίου 1936, ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί, ο πρώην στρατιωτικός που έγινε, το 1925, ο πρώτος Σάχης του Οίκου των Παχλαβί στο Αυτοκρατορικό Κράτος του Ιράν, απαγόρευσε με διάταγμα το χιτζάμπ, όπως και πολλές ανδρικές παραδοσιακές ενδυμασίες, ενθαρρύνοντας τις Ιρανές και τους Ιρανούς να υιοθετήσουν τους ευρωπαϊκούς ενδυματολογικούς κώδικες. Ηθελε να εκσυγχρονίσει τη χώρα, στα πρότυπα τότε της Τουρκίας, ήθελε μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην κοινωνία, κατέληξε όμως να κλείσει πολλές συντηρητικές Ιρανές στο σπίτι τους.

Ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Ιράν το 1941, έπειτα από μια συνδυασμένη, αγγλοσοβιετική, επιχείρηση εισβολής. Στον θρόνο κάθισε ο γιος του, Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, το χιτζάμπ όπως και το τσαντόρ έπαψαν πια να απαγορεύονται, ήταν αδύνατο όμως να αναρριχηθεί μια γυναίκα κοινωνικά εφόσον τα φορούσε, θεωρούνταν σημάδια οπισθοδρομικότητας, δείγματα ότι ανήκαν στην κατώτερη τάξη. Και κάπως έτσι, στη διάρκεια της επανάστασης, στα τέλη της δεκαετίας του 1970, το χιτζάμπ έγινε πολιτικό σύμβολο – σύμβολο εναντίωσης στο καθεστώς των Παχλαβί. Πολλές εργαζόμενες γυναίκες της μεσαίας τάξης άρχισαν να το φορούν εθελοντικά, για αυτόν ακριβώς τον λόγο.

Στην επανάσταση που ανέτρεψε τον Σάχη συμμετείχαν Ιρανοί κάθε είδους, από αριστεριστές μέχρι σκληροπυρηνικούς ισλαμιστές. Στο τέλος όμως την εξουσία  κατέλαβαν ο αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί και οι ακόλουθοί του, κι αυτοί εγκαθίδρυσαν ένα θεοκρατικό ισλαμικό κράτος, με την εξουσία στα χέρια του κλήρου και τις γυναίκες ξανά στο περιθώριο. Στις 7 Μαρτίου 1979 ο Χομεϊνί ανακοίνωσε πως το χιτζάμπ ήταν εφεξής υποχρεωτικό για όλες. Την επομένη, Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, δεκάδες χιλιάδες γυναίκες πραγματοποίησαν διαδήλωση διαμαρτυρίας στην Τεχεράνη: τα μαλλιά τους ήταν ελεύθερα, το ντύσιμό τους δυτικό, σύμφωνο με τη μόδα της εποχής.

«Ηταν πραγματικά το πρώτο αντεπαναστατικό κίνημα» λέει στο Associated Press η Σούζαν Μέιμπαντ, η οποία συμμετείχε σε εκείνες τις διαδηλώσεις και εργαζόταν τότε ως βοηθός ειδήσεων για τον ξένο Τύπο. «Το θέμα δεν ήταν μόνο το χιτζάμπ, γιατί ξέραμε τι ακολουθούσε: η περιστολή των γυναικείων δικαιωμάτων» επισημαίνει. «Αυτό που βλέπετε σήμερα δεν είναι κάτι που απλώς συνέβη. Οι γυναίκες έχουν μακρά ιστορία διαμαρτυριών και αψήφησης της εξουσίας στο Ιράν».

Η «Αστυνομία των Ηθών» ιδρύθηκε στο Ιράν το 2005, τότε που ανέλαβε πρόεδρος της χώρας ο υπερσυντηρητικός Μαχμούτ Αχμαντινετζάντ. Στη διάρκεια των μεγάλων διαδηλώσεων διαμαρτυρίας που ακολούθησαν τη νοθευμένη επανεκλογή του, το 2009, κάποιες ακτιβίστριες αποκήρυξαν δημοσίως το χιτζάμπ – δεν τις στήριξε όμως ούτε και αυτό ακόμα το μεταρρυθμιστικό κίνημα. Θα περνούσαν χρόνια, έφτασε το 2017, για να ξεκινήσει η εκστρατεία της Λευκής Τετάρτης, χάρη σε ένα διαδικτυακό κίνημα, το My Stealthy Freedom, που είχε λανσάρει τρία χρόνια νωρίτερα μια ιρανοβρετανίδα δημοσιογράφος και ακτιβίστρια, η Μασίχ Αλινετζάντ: αρχικά, οι Ιρανές καλούνταν να ποστάρουν φωτογραφίες τους χωρίς χιτζάμπ, κατόπιν, Ιρανές και Ιρανοί καλούνταν να φορούν κάθε Τετάρτη λευκά χιτζάμπ, φουλάρια ή βραχιόλια, ώστε να δείξουν την εναντίωσή τους στο υποχρεωτικό χιτζάμπ.

Την ίδια εκείνη χρονιά, το 2017, περισσότερα από 35 «Κορίτσια της Επανάστασης» συνελήφθησαν διαδοχικά στην Τεχεράνη, στην οδό Ενγκελάμπ, επειδή τόλμησαν να βγάλουν το λευκό χιτζάμπ τους και να το υψώσουν, σαν λευκό πανί διαμαρτυρίας. Κάποιες βασανίστηκαν στα χέρια της αστυνομίας, ξυλοκοπήθηκαν άγρια. Καμιά τους όμως δεν πέθανε, όπως η 22χρονη Μαχσά Αμινί, η οποία συνελήφθη για ένα «χαλαρό» χιτζάμπ. Δεν ήταν ακτιβίστρια η Αμινί, δεν ασχολούνταν, καθώς λένε, καθόλου με την πολιτική. Ισως να συνέβαλε κι αυτό ώστε να φουντώσει η «εξέγερση του χιτζάμπ». Αφού συνέβη σε αυτή, σκέφτηκαν πολλοί Ιρανοί, μπορεί να συμβεί στον οποιονδήποτε από εμάς.

Σιρίν Εμπάντι

«Εδώ και 43 χρόνια σωρεύονται παράπονα»

Είναι τόσο άγρια η καταστολή του καθεστώτος απέναντι στις διαδηλώσεις διαμαρτυρίας για τον θάνατο της 22χρονης Μαχσά Αμινί στα χέρια της αστυνομίας των ηθών, τόσοι πολλοί οι νεκροί και οι συλληφθέντες, ώστε πολλοί ξένοι παρατηρητές προβλέπουν δυσοίωνα πως το κίνημα είναι καταδικασμένο, όπως καταδικασμένα αποδείχθηκαν και τα προηγούμενα κινήματα διαμαρτυρίας στο Ιράν. Η βραβευμένη με Νομπέλ Ειρήνης ιρανή δικηγόρος και ακτιβίστρια Σιρίν Εμπάντι, ωστόσο, επιμένει να αισιοδοξεί: «Για μένα, ελπίζω σημαίνει πολύ απλά παραμένω στη ζωή» λέει χαρακτηριστικά στο γαλλικό περιοδικό «L’Express».

«Αν είναι οργισμένοι σήμερα οι άνθρωποι, είναι επειδή εδώ και 43 χρόνια σωρεύονται παράπονα που το καθεστώς ουδέποτε εισάκουσε» επισημαίνει. «Το όνομα της Μαχσά έγινε ένα σύμβολο συσπείρωσης, το σύνθημα που ενώνει όλους τους Ιρανούς. Είτε νέοι είτε γέροι, μας λένε πως δεν θέλουν πλέον την Ισλαμική Δημοκρατία. Η κατάσταση επιδεινώνεται στο Ιράν καθημερινά, και στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και στον τομέα της οικονομίας, και οι Ιρανοί ασφυκτιούν. Οι ηγέτες του Ιράν πρέπει να δικαστούν μια μέρα ενώπιον ενός διεθνούς δικαστηρίου για τα εγκλήματά τους κατά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και για τη σημερινή καταστολή».

Η Σιρίν Εμπάντι απευθύνει ευθεία έκκληση στη Δύση: «Σας παρακαλώ, δυτικές χώρες, περιορίστε τις διπλωματικές σας σχέσεις με το Ιράν, ανακαλέστε τους πρεσβευτές, δείξτε την αλληλεγγύη σας στους Ιρανούς! Οι κυρώσεις των τελευταίων ετών έπληξαν πρωτίστως τον λαό. Γιατί, εσείς οι δυτικοί ηγέτες, μιλάτε μόνο για το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα αλλά ποτέ για τα δικαιώματα των ανθρώπων;».