Οι δημιουργικές αντιφάσεις του Δημήτρη Πικιώνη

Κυκλοφόρησε από την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος το έκτο τομίδιο στη σειρά «Λόγος 4», αφιερωμένο στον Δημήτρη Πικιώνη (1887 – 1968), με τις ιδιότητες στον υπότιτλο να αντιστοιχούν στις ομιλίες των συμμετεχόντων στην εκδήλωση του 2018: «ο αρχιτέκτονας, ο ζωγράφος, ο στοχαστής». Εμβληματική μορφή για την Ελλάδα του Μεσοπολέμου, ο Δ. Πικιώνης είναι από τους λίγους πρωτοπόρους που αφήνουν αποτύπωμα στο πολιτισμικό απόθεμα των Νεοελλήνων, σε μια περίοδο ανταγωνισμού ανάμεσα στην παραδοσιοκρατία και τη σύγχρονη «ελληνικότητα».

Για τον αρχιτέκτονα Πικιώνη ο Δημήτρης Φιλιππίδης, ομότιμος καθηγητής Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ, σημειώνει πόσο λίγο τον γνωρίζουμε πραγματικά, αγκυλωμένοι ενίοτε σε γενικεύσεις και αφορισμούς για το «μεγαλείο του» παραγνωρίζοντας τις αντιφάσεις που ορίζουν το έργο κάθε δημιουργού. Ακριβώς αυτές αναδεικνύει με το παράδειγμα του συγκροτήματος γύρω από τον ναό του Αγ. Δημητρίου Λουμπαρδιάρη στου Φιλοπάππου. «Ως τώρα όλοι όσοι από εμάς μελέτησαν το έργο ασχολήθηκαν με το “γιαπωνέζικο” πρόπυλο του συγκροτήματος, τα υπέροχα πλακόστρωτα… τις πλούσιες επενδύσεις των εξωτερικών τοίχων του ναού… με την ομορφιά και αίσθηση γαλήνης που ανέδιδαν το ξύλινο χαγιάτι του ναού, όπως και ο σκεπαστός διάδρομος που οδηγούσε στο belvedere» (συνοδεύεται από αντίστοιχες φωτογραφίες). Μία λεπτομέρεια, ωστόσο, φωτίζει για τον Δ. Φιλιππίδη τα πολλαπλά πρόσωπα του Πικιώνη απομακρύνοντάς τον από τη γλυκερή φαντασίωση για έναν «μεγάλο, πλην απρόσιτο»: ο σχεδιασμός του πρόναου με σκελετό μπετόν και πλήρωση από συμπαγή τούβλα χωρίς επίχρισμα. Ενα σχετικά άχαρο, δηλαδή, εσωτερικό, κόντρα στην ιστορικίζουσα εξωτερική διακόσμηση. «Εδώ μέσα ήταν ο ίδιος κυρίαρχος και μπορούσε ελεύθερα να επιβάλει τη θέλησή του χωρίς κανέναν εξαναγκασμό. Και αυτό το ήθελε “σύγχρονο” ή έστω αόριστα πρόσφατο».

Για τη ζωγραφική παιδεία του Πικιώνη, ο οποίος μαθητεύει κοντά στον Παρθένη το 1906, ο Αντώνης Κωτίδης, καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου, επισημαίνει τη συμπληρωματική σχέση της με την αρχιτεκτονική εφαρμογή και τη στοχαστική διάθεση. «Ως μέρος μιας συλλογικότητας που ξεκινούσε από τον Παρθένη και μέσω του Κόντογλου έφτανε ως τον Χατζηκυριάκο-Γκίκα και τον Τσαρούχη», διατηρώντας προφανώς τις προσωπικές αποχρώσεις, πάντα στο πνεύμα του ελληνοκεντρικού μοντερνισμού. «Ο Πικιώνης είναι ζωγράφος όταν φιλοτεχνεί την όψη του Λουμπαρδιάρη, είναι αρχιτέκτονας όταν ζωγραφίζει με το βλέμμα της βιεννέζικης πρωτοπορίας και κατόπιν του Σεζάν, είναι στοχαστής όταν βασίζει τη μορφολογία του Πειραματικού [Σχολείου Θεσσαλονίκης] στο καστοριανό αρχοντικό, είναι σηματωρός σχεδιαστής, συνθέτης, εικαστικός όταν τεχνουργεί ένα opus magnum της μεταπολεμικής ελληνικής αρχιτεκτονικής, τη διαμόρφωση της πρόσβασης στην Ακρόπολη».

Ο «μύθος»
Για τη «μυθολογία» που ακολουθεί τον Πικιώνη και τις αυτοβιογραφικές αναφορές του τοποθετείται η Μάρω Καρδαμίτση-Αδάμη, τακτική καθηγήτρια της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, καταλήγοντας στις περίφημες τρεις διαλέξεις του στο Πολυτεχνείο το 1965 (η μία δεν έχει εντοπιστεί, οι δύο απομαγνητοφωνήθηκαν και δημοσιεύθηκαν το 2009, με επιμέλεια Δ. Φιλιππίδη): «Μοιάζει σαν να διηγείται ένα παλιό παραμύθι, και πάλι έναν μύθο. Διατρέχοντας τον ιστορικό χρόνο χωρίς σειρά ο Πικιώνης ανατρέχει στο χθες, το σήμερα και το αύριο της Ελλάδας, υπερβαίνοντας όλες τις αισθήσεις και αγγίζοντας το μεταφυσικό, όπως ο ίδιος λέει στη δεύτερη διάλεξή του. Και δημιουργεί τη δική του αχρονολόγητη μυθοπλασία».

Η καλαίσθητη έκδοση, την οποία επιμελήθηκε τυπογραφικά ο Μάνος Δημητρακόπουλος, αντιπρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της ΕΒΕ, περιέχει τον χαιρετισμό της Αγνής Πικιώνη, κόρης του αρχιτέκτονα και προέδρου της αστικής μη κερδοσκοπικής εταιρείας «Δ. Πικιώνης», αυτόγραφα και χειροποίητα τεύχη του δημιουργού, καθώς και σχέδια από τα Αρχεία Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη. Τα εισαγωγικά κείμενα κάθε ενότητας είναι του Σταύρου Ζουμπουλάκη, προέδρου του Εφορευτικού Συμβουλίου και συντονιστή της εκδήλωσης του 2018.

Σημείωση: Από τη σειρά «Λόγος 10» της ΕΒΕ κυκλοφόρησε και το τομίδιο «Για τον πόλεμο της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας», που περιέχει τα κείμενα τα οποία εκφώνησαν στις 14 του περασμένου Απριλίου οι Γιώργος Τσακνιάς, Δημήτρης Χριστοδούλου και Στ. Ζουμπουλάκης.