Τιμή στους ρώσους λιποτάκτες

Η προσπάθεια του Πούτιν να απαντήσει στην ουσιαστική αντεπίθεση της Ουκρανίας με μερική επιστράτευση πλέον και στις μεγάλες πόλεις, και στη Μόσχα, πλέον και στη μεσαία τάξη, προσκρούει σε ένα φαινόμενο πρωτοφανές για αυταρχικό κράτος. Πλήθος νέων ανδρών εκμεταλλεύεται τις δυνατότητες διαφυγής από τη χώρα που υπάρχουν ακόμα και δραπετεύει. Πολλοί υποψήφιοι στρατεύσιμοι, δηλαδή, προτιμούν τη δύσκολη και αβέβαιη ζωή του εμιγκρέ, μακριά από τη χώρα, τη γλώσσα και την όποια επαγγελματική κατάκτησή τους από το να στελεχώσουν τον στρατό και σύντομα να βρεθούν στο μέτωπο για να πολεμήσουν εχθρούς με τους οποίους δεν αισθάνονται να τους χωρίζει τίποτα – μάλλον τους ενώνει ένα κοινό δύσκολο παρελθόν αλλά και η διεκδίκηση ενός μέλλοντος ελευθερίας και προόδου, αφού η ελευθερία και η πρόοδος είναι η καθημερινότητα του δυτικού κόσμου, κατάκτηση που πολλοί μαγεμένοι από φορτισμένα «υψηλά» ιδανικά την υποτιμούν.

Διαβάζω κάποια εντέλει απαξιωτικά σημειώματα γι’ αυτό το κύμα που δραπετεύει βιαστικά από τη Ρωσία. Οσοι τα γράφουν καταλαβαίνουν ότι εκείνοι που αποφεύγουν να καταταγούν δημιουργούν προβλήματα στους σχεδιασμούς του Πούτιν υπονομεύοντας τη στρατηγική του και, πιθανόν, η κίνησή τους να προσθέτει έναν ακόμα πονοκέφαλο στον εμπνευστή της εισβολής στην Ουκρανία και στο επιτελείο του. Αλλά, από την άλλη, δεν βρίσκουν τίποτα ηρωικό στη σιωπηλή αποχώρησή τους από το πεδίο, στον αντιηρωικό χαρακτήρα αυτής της αποχώρησης. Επισημαίνουν επίσης ότι όσο ο πόλεμος δεν τους άγγιζε, αδιαφορούσαν για ό,τι συμβαίνει στην Ουκρανία, ζούσαν τη ζωή τους, ελπίζοντας απλώς να μη λάχει και στους ίδιους να εμπλακούν σε αυτόν τον βρώμικο πόλεμο.

Σωστά είναι όλα αυτά. Οι περισσότεροι λιποτάκτες από τον ρωσικό στρατό δεν φεύγουν επειδή αντιτίθενται στους αυταρχικούς σχεδιασμούς του Πούτιν. Φεύγουν όταν οι σχεδιασμοί αυτοί έφτασαν στους ίδιους, στην ασφάλειά τους, στις ζωές τους. Δεν φεύγουν διαφωνώντας με τον άδικο πόλεμο, φεύγουν για να τη γλιτώσουν οι ίδιοι.

Αλλά ακόμα κι έτσι, ακόμα κι αν την πράξη τους την υποκινεί η ανάγκη για την προσωπική τους σωτηρία, ο υποκειμενισμός τους, ακόμα κι έτσι υπονομεύουν το κατακτητικό εγχείρημα της πολεμικής μηχανής του κράτους. Η πράξη τους βρίσκεται στον αντίποδα της πολεμοκάπηλης ρητορικής του αρχηγού: απέναντι στην επίκληση μιας δήθεν συλλογικής υπερηφάνειας, αυτοί αντιπαραθέτουν την προσωπική τους στάση απέναντι στη βαρβαρότητα. Ακόμα και ασύνειδη, η αντίστασή τους είναι μια προσωπική στάση εναντίον του άδικου πολέμου και υπέρ του πολιτισμού, τον οποίο ο πόλεμος συνθλίβει. Κι άλλωστε, ο υποκειμενισμός είναι συστατικό του πολιτισμού της ειρήνης, σε αντίθεση με τον πόλεμο (αλλά και διάφορες σωτηριολογικές ιδεολογίες) που αδιαφορούν για την ατομικότητα και αντιλαμβάνονται τους ανθρώπους μόνο ως μάζα στον τελεολογικό σκοπό.

Το τελευταίο επιχείρημα υπέρ των ρώσων λιποτακτών το δανείζομαι από ένα άρθρο του Μιχαήλ Επστάιν, ρώσου καθηγητή ρωσικής λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Emory των ΗΠΑ. Αναφέρεται στους λιποτάκτες του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου. «Στη Γερμανία και στην Αυστρία», γράφει, «αντιστάθηκαν – είναι, άραγε, δόκιμη αυτή η λέξη; – 120.000 λιποτάκτες (σύμφωνα με άλλα στοιχεία, τετρακόσιες χιλιάδες!). Από αυτούς, περίπου 15.000 εκτελέστηκαν. Πόσες ζωές έσωσαν αυτοί οι «προδότες», ακόμη κι αν δεν κατόρθωσαν να σώσουν τη δική τους!».

Επρόκειτο για μοναχικό ηρωισμό – ή δεν επρόκειτο για ηρωισμό, δεν έχει σημασία. Σημασία έχει ότι οι λιποτάκτες εκείνου του πολέμου τιμήθηκαν, εκ των υστέρων, με σπουδαία μνημεία στην Ευρώπη. Κι η αντιηρωική επιλογή τους μετατράπηκε σε ηρωισμό ακριβώς επειδή υπονόμευσαν τον άδικο πόλεμο μιας κατακτητικής μηχανής – ό,τι κάνουν σήμερα οι ρώσοι λιποτάκτες.