Η Μελόνι και το φάντασμα του νεοφασισμού

Τι θα συμβεί αν ο συνασπισμός του οποίου ηγείται η Τζόρτζια Μελόνι με το ακροδεξιό κόμμα Fratelli d’Italia (FdI) κερδίσει τις κυριακάτικες εκλογές στην Ιταλία; Θα επιφέρει κοσμογονικές αλλαγές στη γείτονα; Μα κάτι αντίστοιχο δεν είχε συμβεί και το 1994 όταν ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι έπαιρνε την εξουσία στηριζόμενος σε δύο ισχυρά ακροδεξιά δεκανίκια – τη Λέγκα του Βορρά και την Alleanza Nazionale (AN), μήτρα των σημερινών νεοφασιστών; Και τότε, όπως και τώρα, η συζήτηση ήταν για το κατά πόσο αυτό θα σηματοδοτούσε την επάνοδο του φασισμού στη χώρα στην οποία γεννήθηκε. Κι όμως, αμέσως μετά τις εκλογές τα πράγματα «ομαλοποιήθηκαν», με την άνοδο εκείνου του προβληματικού τριγώνου στην εξουσία και με την ανάληψη θέσεων ευθύνης στη χώρα από νεοφασίστες για πρώτη φορά από το 1945. Η τότε μερική αποδαιμονοποίησή τους εξηγεί εν μέρει και το τωρινό φαινόμενο: δεδομένου δηλαδή πως το ξέπλυμα της Ακροδεξιάς μετράει σχεδόν τρεις δεκαετίες, κανείς σχεδόν στην Ιταλία δεν τους θεωρεί πλέον τρελούς ή επικίνδυνους, ενώ οι ίδιοι έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να λειάνουν την εικόνα τους, γεγονός που εξηγεί εν μέρει την ανησυχητική προοπτική που αντιμετωπίζουμε σήμερα.

Ο ιταλός ιστορικός Στίβεν Φόρτι, συγγραφέας του μπεστ-σέλερ «Η Ακρα Δεξιά 2.0» είναι παρ’ όλ’ αυτά ξεκάθαρος: όσο κι αν η σύγχρονη ιταλική Ακροδεξιά κατάφερε να διεισδύσει σε ευρύτερα ακροατήρια και όσο κι αν ζαχάρωσε τον λόγο της κερδίζοντας επιπλέον ψηφοφόρους, διατήρησε ατόφια την επαφή της, και άρα τον ομφάλιο της λώρο, με τους φασιστικούς, ultra κύκλους (τακτική γνωστή ως «dog-whistle politics»). Αλλωστε η Μελόνι δηλώνει απενοχοποιημένη και δεν κρύβει πως η ιστορική γενεαλογία από την οποία προέρχεται κρατάει απευθείας από τον φασισμό, σε κραυγαλέα αντίθεση με τους προκατόχους της, που δεν το διατυμπάνιζαν.

Η συνταγή της επιτυχίας της συγκεκριμένης πολιτικού είναι γνωστή: ηγείται του μοναδικού κόμματος που αποφάσισε να μείνει εκτός του κυβερνητικού συνασπισμού του Μάριο Ντράγκι, με αποτέλεσμα από τον Φεβρουάριο του 2021 ως σήμερα να κάνει αποκλειστικά αντιπολίτευση και να μένει ταυτόχρονα στο απυρόβλητο. Παράλληλα καταδίκασε άμεσα τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, σε αντίθεση με άλλους ακροδεξιούς σχηματισμούς, που κατά καιρούς φλέρταραν με τον Πούτιν, δεχόμενοι γενναιόδωρα οικονομικά ανταλλάγματα, με χαρακτηριστικότερη περίπτωση αυτή της Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία. Στην ουσία όμως κατάφερε να περάσει την εικόνα της νέας, «συνεπούς» πολιτικού, και όχι της οπορτουνίστριας ή αριβίστριας, που αλλάζει τις θέσεις της κατά το δοκούν, γεγονός που τη διαχωρίζει έντονα κι από τον ίδιο τον εταίρο της, Ματέο Σαλβίνι, γνωστό για τις κωλοτούμπες και τις ιδεολογικές ακροβασίες του.

Και παρότι το υπερσυντηρητικό τρίπτυχο που επαναλαμβάνει η Μελόνι, «Πατρίς, θρησκεία, οικογένεια», είναι κάτι παραπάνω από παρωχημένο, η ίδια κατάφερε να του δώσει τη δική της προσωπική, «grassroots» χροιά, ως κοπέλα του λαού, που δούλευε παλιότερα ως σερβιτόρα και μπεϊμπισίτερ, με έντονο άρωμα (και προφορά) φτωχογειτονιάς της Ρώμης. Κατάφερε λοιπόν να τοποθετήσει το αφήγημα της (χαμηλής) κοινωνικής τάξης δίπλα δίπλα σε αυτό του υπέρλαμπρου έθνους. Με λίγα λόγια, η Μελόνι ποντάρει κυρίως στις κρίσιμες ψήφους της πολυπληθούς εργατικής τάξης, σερβίροντας μια παμπάλαιη συνταγή με νέο, λαϊκιστικό, περιτύλιγμα. Παράλληλα όμως με τα πολιτικά προτάγματα που πρεσβεύει, κλειδί της δημοφιλίας της είναι και η ταυτοτική της πολιτική, με μια εμμονική σχεδόν υπεράσπιση της παραδοσιακής οικογένειας απέναντι στα δικαιώματα των LGBTQI+.

Με τα μίντια να προεξοφλούν σχεδόν την επικράτηση του συνασπισμού του οποίου ηγείται, μένει να φανεί αν θα μπορέσει να εφαρμόσει το πολιτικά αντιδραστικό πρόγραμμά της. Το ότι η ίδια η Μελόνι και όχι κάποιος από τους άντρες συμμάχους της προαλείφεται για πρωθυπουργός αποτελεί μια κρίσιμη διαφορά σε σχέση με το παρελθόν και τον Τζιανφράνκο Φίνι της AN που ουδέποτε κατάφερε να βγει από τη σκιά του Μπερλουσκόνι. Παραμένει όμως αδιευκρίνιστο κατά πόσο η ίδια θα καταφέρει να κερδίσει την εμπιστοσύνη των εταίρων της χώρας για να το φέρει εις πέρας και τι θα σηματοδοτήσει αυτό σε επίπεδο ευρωπαϊκής πολιτικής, δεδομένου του ειδικού βάρους της Ιταλίας. Αυτό που είναι σαφές είναι πως σε αντίθεση, πάντα με τη δεκαετία του ’90, κάτι τέτοιο θα μπορούσε να αποβεί καταστροφικό για τα μεγάλα προοδευτικά διακυβεύματα, όχι μόνο της Ιταλίας, αλλά και ολόκληρης της Ευρώπης, με το σενάριο ενός ακροδεξιού ντόμινο να μοιάζει εφιαλτικό.

Ο Κωστής Κορνέτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης