Οταν «ανακαλύψαμε» τον 19ο αιώνα στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Ερμούπολης

Τα καλοκαίρια της μακρινής δεκαετίας του 1980 συνδέθηκαν για μένα με την ανακάλυψη ενός νησιού, της Σύρου, και ταυτόχρονα με την πρώτη μου ερευνητική εμπειρία. Η σπουδαία Δημοτική Βιβλιοθήκη της Ερμούπολης δεν ήταν προσιτή στους ερευνητές γιατί τα βιβλία της δεν είχαν ποτέ αποδελτιωθεί, υπήρχε απλώς ένα στοιχειώδες βιβλίο εισαγωγής. Το εγχείρημα της καταγραφής της Δημοτικής Βιβλιοθήκης της Ερμούπολης ήταν μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου της Εταιρείας Μελέτης Νέου Ελληνισμού «Μνήμων», που αφορούσε τη νεότερη ιστορία της Σύρου. Ενός «ερευνητικού προγράμματος», όπως θα λέγαμε σήμερα, χρησιμοποιώντας έναν όρο διαδεδομένο και για λιγότερο φιλόδοξα εγχειρήματα. Ακόμη τότε δεν τον χρησιμοποιούσαμε, τουλάχιστον στο πλαίσιο του «Μνήμονα». Μιλούσαμε, αν θυμάμαι καλά, για «δραστηριότητες» στο πλαίσιο της Εταιρείας. Η Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, στη δική μας γλώσσα ο «Μνήμονας», είχε μια ξεχωριστή θέση στην ερευνητική μας διαμόρφωση, αλλά και στη ζωή μας.

Ημασταν μια ομάδα φοιτητριών κυρίως και λίγων φοιτητών του Ιστορικού – Αρχαιολογικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Αθηνών που ολοκληρώναμε τον κύκλο των προπτυχιακών μας σπουδών αρχές δεκαετίας του 1980. Ξέραμε ότι θέλαμε να ασχοληθούμε ερευνητικά με τη νεότερη ελληνική ιστορία, χωρίς να έχουμε ξεκαθαρίσει οι περισσότεροι το αντικείμενο. Μετά το πτυχίο η Φιλοσοφική Σχολή δεν πρόσφερε τα σημερινά μεταπτυχιακά, στα οποία ο φοιτητής εκπαιδεύεται και ερευνητικά. Η συνάντησή μας λοιπόν με τον «Μνήμονα» στάθηκε μεγάλη τύχη. Από την πλευρά του υπήρχε ανάγκη μαθητευόμενων ερευνητών, που θα ήθελαν να διαθέσουν μέρος των θερινών τους διακοπών με ένα ελάχιστο χρηματικό αντίτιμο, δουλεύοντας 5-6 ώρες κάθε πρωί για την καταγραφή του Αρχείου και της Βιβλιοθήκης.

Τον Αύγουστο του 1979 ήρθα λοιπόν για πρώτη φορά στη Σύρο (Σύρα τη λέγαμε) ως μέλος αυτής της ομάδας του «Μνήμονα» που ταξινομούσε το υλικό, το οποίο επρόκειτο αργότερα να αποτελέσει τη βάση του Δημοτικού Αρχείου. Από κει κι ύστερα και κάθε καλοκαίρι μέχρι το 1987, περνούσα αρκετές εβδομάδες στη Σύρο, συνήθως τον Αύγουστο, και δούλευα τα πρώτα χρόνια στο Αρχείο (από το 1979 έως το 1982) και από το καλοκαίρι του 1982 έως και το 1986 στη Δημοτική Βιβλιοθήκη. Το 1984 οργανώσαμε ένα διεθνές συνέδριο (Νεοελληνική Πόλη, εκδ. ΕΜΝΕ) και το 1987 γιορτάσαμε με μια ημερίδα την ολοκλήρωση του εγχειρήματος.

Η καθοδήγηση του Χρήστου Λούκου (ομότιμου σήμερα καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης), επιστημονικού υπευθύνου όλου του εγχειρήματος, στάθηκε καίρια. Πέρα από τη μεθοδολογία στην οποία μας μύησε, από το πώς συντάσσεται ένα δελτίο που αποτυπώνει ένα έγγραφο, πώς ταξινομούμε ένα πάκο σκονισμένων εγγράφων, άλλων χειρόγραφων κι άλλων δακτυλόγραφων, κατάφερε να μας μεταδώσει τη θέρμη με την οποία αγαπούσε τόσο τη Σύρο όσο και την αρχειακή δουλειά. Ετσι αυτά τα δύο έγιναν αξεχώριστα για πολλούς από εμάς.

Είχαμε λοιπόν την τύχη να συνδυάσουμε την πρώτη μας ερευνητική εμπειρία on the field με την Ερμούπολη. Ηταν ιδιαίτερα σημαντικό που αυτή η επιστημονική δουλειά λάμβανε χώρα στον ίδιο τον τόπο κι όχι στην Αθήνα. Οταν τελειώναμε κατά τις 2 το μεσημέρι, δεν χωρίζαμε για να πάει ο καθένας σπίτι του. Η συλλογική ζωή συνεχιζόταν κι ανακαλύπταμε το νησί.

Οταν βγαίναμε τα μεσημέρια από το Δημαρχιακό Μέγαρο, στους διαδρόμους του οποίου είχαν τοποθετηθεί τραπέζια για μας, κι αργότερα από την παραπλήσια Δημοτική Βιβλιοθήκη, αφού πίναμε έναν χυμό στο «Πάνθεον», το παλιότερο καφενείο της πλατείας, μας περίμεναν οι παραλίες του νησιού. Τις εξερευνούσαμε με τα κάπως ξεχαρβαλωμένα λεωφορεία της εποχής. Πολλές φορές τη βραδινή επιστροφή την κάναμε με τα πόδια. Από τη Βάρη με πανσέληνο, από το Κίνι με το ηλιοβασίλεμα, στάση στο μοναστήρι της Αγίας Βαρβάρας και κατάληξη στο Βαποράκι για φαγητό. Υστερα κάθοδος από τα σκαλοπάτια της Ανω Σύρου.

Η επιστημονική μας μύηση συνδυαζόταν με την ανακάλυψη ενός νησιού. Και μια ανακάλυψη όχι με όρους τουριστικούς, αλλά με όρους βαθιάς γνωριμίας. Για μας, αθηναίους φοιτητές, που η υπόλοιπη ζωή μας κυλούσε σε αθηναϊκές γειτονιές, στα Πατήσια, στη Σόλωνος, στα Εξάρχεια, και σε άλλες γειτονιές του κέντρου, η ανακάλυψη είχε απέραντη γοητεία. Είχαμε λοιπόν την τύχη να βιώσουμε μαζί με τη μύηση στην ερευνητική δουλειά, την ανακάλυψη ενός τόπου, και τη συντροφικότητα με συνομηλίκους αλλά και ωριμότερους ερευνητές. Η Ερμούπολη ήταν ακόμη εντελώς ήσυχη, ακόμη και τα βράδια του Αυγούστου ερήμωνε από τις 11 και κόβαμε βόλτες μόνοι μας στο λιμάνι. Ενας κύριος μ’ ένα καροτσάκι πουλούσε τσιγάρα και λουκούμια περιμένοντας κανένα νυχτερινό πλοίο.

Η ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ

Τον χειμώνα του 1982, μετά την επιστροφή μου από τις μεταπτυχιακές σπουδές Ιστορίας στο Παρίσι, όπου εκπόνησα μεταπτυχιακό για την εκπαίδευση στην Ερμούπολη βασισμένο στο Αρχείο, άρχισα να δουλεύω για τη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Ερμούπολης. Ξεκίνησα να πηγαίνω καθημερινά στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, να ταυτίζω από το παλαιό βιβλίο εισαγωγής όσα ελληνικά βιβλία ήταν καταγεγραμμένα στην «Ελληνική Βιβλιογραφία 1800-1863» των Δ.Σ. Γκίνη και Β. Γ. Μέξα, και να φτιάχνω τα πρώτα δελτία. Αρχισα έτσι να αντιλαμβάνομαι τι σήμαινε βιβλιοπαραγωγή στον 19ο αιώνα και πόσο σημαντικό ήταν το μερίδιο της Ερμούπολης σ’ αυτήν, εφόσον υπήρχαν τόσα τυπογραφεία. Γράφτηκαν έτσι μερικές εκατοντάδες δελτία, με τα οποία πήγαμε μία μικρή ομάδα ερευνητριών στο νησί αρκετά καλοκαίρια και ολοκληρώσαμε την καταγραφή 1.500 περίπου δελτίων. Αργότερα, ένα β’ μέρος της βιβλιοθήκης που έφτανε ως το έτος 1971 θα το κατέγραφε η Μαρίζα Δαλεζίου και θα συμπεριλαμβανόταν κι αυτό στον Κατάλογο που εκδόθηκε πολύ αργότερα, το 2003.

Στο ισόγειο της «Λέσχης Ελλάς», όπου στεγαζόταν η Δημοτική Βιβλιοθήκη από το 1952, στην άκρη της υπέροχης πλατείας, θυμάμαι τη βιβλιοθηκάριο κυρία Πολλάτου να ανοίγει τις παλιές, ξύλινες βιβλιοθήκες με τις γυάλινες βιτρίνες, να βγάζει τα πράσινα σαπουνάκια που χρησίμευαν στη συντήρηση των βιβλίων και να πετάγονται ψαράκια, τα γνωστά στους βιβλιόφιλους έντομα. Πόσες δεκαετίες δεν είχαν φυλλομετρηθεί αυτά τα βιβλία που οι ερευνητές δεν γνώριζαν ότι βρίσκονταν εκεί; Συγκίνηση συνόδευε την έξοδο των χρυσόδετων πολύτιμων τόμων και το αράδιασμά τους στα μεγάλα ξύλινα τραπέζια.

Ημουν ήδη αρκετά βιβλιόφιλη από τη συναναστροφή μου με παλιά βιβλία στις όχθες του Σηκουάνα και στο Μοναστηράκι, ώστε να με ενθουσιάζει το γεγονός πως μπορούσα με την ησυχία μου να πιάσω στα χέρια μου και να ξεφυλλίσω εκδόσεις, που οι περισσότερες ήταν του 19ο αιώνα, αλλά και ορισμένες του 18ου (συγκεκριμένα 115 εκδόσεις) . Κι όχι μόνο ελληνικές. Ενίοτε ξεχνιόμουν και νόμιζα πως είμαι στο Παρίσι. Εκδόσεις του Montesquieu (L’esprit des lois), του Κοραή (στο έργο του οποίου με είχε μυήσει ήδη η συνεργασία μου με τον αλησμόνητο Φίλιππο Ηλιού), του Μολιέρου, του Βολταίρου, του La Fontaine, του La Bruyère, που είχα όλον τον χρόνο να τις ξεφυλλίσω με την ησυχία μου. Αλλά και ιταλικές και γερμανικές και αγγλικές. Υπέροχες γκραβούρες κοσμούσαν τα βιβλία. Μόνο στην Εθνική Βιβλιοθήκη στο Παρίσι ή σε άλλες μεγάλες βιβλιοθήκες θα μπορούσα να δω αντίστοιχες εκδόσεις. Εκεί όμως η πρόσβαση ήθελε μια ολόκληρη διαδικασία και δεν το είχα ποτέ αποτολμήσει. Μια νοερή γέφυρα χτιζόταν ανάμεσα στο Παρίσι και τη γαλλική κουλτούρα και την Ερμούπολη. Τα ευρετήρια τόπων έκδοσης στον Κατάλογο Δημοτικής Βιβλιοθήκης Ερμουπόλεως, τον τόμο που εκδόθηκε το 2003, ο τόπος των περισσότερων εκδόσεων της Δημοτικής Βιβλιοθήκης είναι το Παρίσι (η Αθήνα ως τόπος έκδοσης καλύπτει δυόμισι στήλες με αριθμούς και το Παρίσι καλύπτει τρεισήμισι).

Αφού είχαμε ανακαλύψει το σχεδόν απάτητο ακόμη Αιγαίο, με τα άσπρα σπιτάκια, τα σκαρφαλωμένα στις κορυφές των λόφων στα πρώτα μας νεανικά καλοκαίρια, ανακαλύπταμε τώρα την αστική Ερμούπολη του 19ου αι., με το θέατρο Απόλλων, που φιλοξενούσε στις δόξες του όπερες, τα τυπογραφεία, τα ναυπηγεία, τα εργοστάσια, το πολυσύχναστο λιμάνι. Προσπαθούσα να φέρω στο μυαλό μου τις βιβλιοθήκες των σπιτιών που φιλοξένησαν αυτές τις εκδόσεις πριν καταλήξουν κοινό κτήμα στη Δημοτική Βιβλιοθήκη ως δωρεές κληρονόμων. Περιδιάβαζα τα σπίτια στα Βαπόρια, πολλά εγκαταλειμμένα και κλειστά, πριν γίνουν πολυτελή ξενοδοχεία και στην Ντελλαγκράτζια, και φανταζόμουν τη γαλλική κουλτούρα να φωλιάζει σε αστικά σαλόνια. Τόπος παιδείας και καλλιέργειας η Σύρος, το είχαμε διαβάσει στον Ανδρέα Δρακάκη, το είχαμε διαβάσει στον Φραγκίδη, αλλά εδώ το αγγίζαμε με τα χέρια μας. Τα απογεύματα στο αίθριο του ξενοδοχείου «Ευρώπη», με τα ασπρόμαυρα βοτσαλωτά, διάβαζα Ροΐδη, Βικέλα, Συγγρό, τα Απομνημονεύματα κι έμπαινα στο κλίμα της εποχής.

Ο ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ

Η ερευνητική συναναστροφή σε καλοκαιρινές αποστολές επί μία δεκαετία σχεδόν με το υλικό του Δημοτικού Αρχείου πρώτα και ύστερα με τον θησαυρό της Δημοτικής Βιβλιοθήκης στάθηκε για πολλές και πολλούς από εμάς μια μοναδική εμπειρία στα χρόνια που διαμορφωνόμασταν ως ερευνητές.

Η Δημοτική Βιβλιοθήκη της Ερμούπολης χρηματοδότησε την έκδοση του καταλόγου το 2003 και τότε ο θησαυρός της έγινε προσιτός σε ερευνητές. Τα δελτία, γραμμένα σε λεπτά χαρτονάκια με το χέρι – θυμίζω πως ακόμη δεν χρησιμοποιούσαμε υπολογιστή στη δεκαετία του ’80 – τα βάζαμε σε κουτιά παπουτσιών, που ταξίδευαν στις βαλίτσες μας πέρα – δώθε Ερμούπολη – Αθήνα. Με τα σημερινά εργαλεία δουλειάς, τους φορητούς υπολογιστές και το Διαδίκτυο, η εποχή μοιάζει ηρωική κι αρχαϊκή. Αυτά τα χειρόγραφα δελτία επεξεργάστηκε ο Χρήστος Λούκος που ανέλαβε την επιμέλεια, με υπομονή, γνώση και μεράκι για να ολοκληρωθεί η έκδοση του Καταλόγου, που είναι μάρτυρας κι αυτός του θαύματος που έλαβε χώρα στην Ερμούπολη τον 19ο αιώνα.

Η Οντέτ Βαρών-Βασάρ είναι ιστορικός και συγγραφέας των βιβλίων «Η ενηλικίωση μιας γενιάς. Νέοι και Νέες στην Κατοχή και στην Αντίσταση» (Εστία 2009) και «Η ανάδυση μιας δύσκολης μνήμης. Κείμενα για τη γενοκτονία των Εβραίων» (Εστία, 2013)