Η βολή και ο στόχος

Για πολλά χρόνια, σε ποικίλες μορφές εκπαίδευσης – Γυμνάσιο, Λύκειο, δημόσια και ιδιωτικά φροντιστήρια, δραματικές σχολές, σειρές μαθημάτων, διαλέξεις, και βέβαια 52 χρόνια επιφυλλιδογραφία, κριτική, πολιτιστική επικαιρότητα στις φιλόξενες στήλες αυτής της εφημερίδας, και της αυτάδελφης «Το Βήμα», αλλά και στον «Ταχυδρόμο» (εκεί έκανα και κριτική τηλεόρασης) – χρειάστηκε χρόνος πολύς και αυτοπαρατήρηση για να είναι κανείς ανά πάσα στιγμή έτοιμος να καλύψει τις κενές σελίδες της εφημερίδας που δεν μπορούν ούτε να περιμένουν πότε θα είσαι έτοιμος να ανταποκριθείς στις ανάγκες της έκδοσης, ούτε και από την άλλη πλευρά να επιλέγεις θέματα που δεν ενδιαφέρουν ένα ευρύ φάσμα απαιτήσεων των αναγνωστών.

Η δημοσιογραφική ομάδα που με πρότεινε και με εμπιστεύτηκε (Δημάκας, Καραπαναγιώτης, Μπουμπουρέλης, Ρωμαίος, Νίτσος, Πηλιχός, Τερζάκης, Σκαλιόρας) μου έδωσε λευκή κάρτα από την πρώτη στιγμή, καθιστώντας με προσωπικά υπεύθυνο για την ποιότητα, τους στόχους, τα όρια και τους κινδύνους, όταν σκεφτεί κανείς πως εισερχόμουν στον δημοσιογραφικό χώρο το 1979, στη μέση ακριβώς της δικτατορίας. Επρεπε κάθε μέρα τα δοκίμια του φύλλου να υποβάλλονται στον λοχαγό λογοκριτή. Επρεπε να ψυχανεμίζεται κανείς, όταν η δουλειά του ήταν θεατρικά κείμενα και επιφυλλίδες γενικής παιδείας, τι γνώριζε, ποιες προκαταλήψεις είχε και τι μόρφωση διέθετε ένας λοχαγός, όταν βρισκόταν ενώπιον μιας κριτικής για τον Αισχύλο, τον Ιψεν, τον Τσέχωφ, τον Πιραντέλλο, τον Μπέκετ, τον Ξενόπουλο, τον Τερζάκη, τον Καμπανέλλη. Θυμίζω (και δεν πρέπει να το ξεχνάμε) πως στα πρώτα χρόνια της δικτατορίας για όποιο θεατρικό κείμενο είχε πατρίδα τη Ρωσία, έφταναν να απαγορεύουν τον Γκόγκολ, τον Τολστόι, τον Γκριμπογέντωφ, μεγάλους συγγραφείς της εποχής των Τσάρων! Θυμίζω, επίσης, πως και παλιότερα, το 1957, υποχρέωσαν τον Κάρολο Κουν να αφαιρέσει από την «Αυλή των θαυμάτων» του Καμπανέλλη την ατάκα «Ακόμη εδώ είσαι συ; Ο άνθρωπος περπατάει στο φεγγάρι». Για τον γελοίο λογοκριτή η φράση ήταν προπαγάνδα του κομμουνιστικού συστήματος!

Η ελληνική θεατρική ιστορία χρειάστηκε να περάσει κάτω από τα καυδιανά εμπόδια ήδη από τη γέννηση του νέου ελληνικού κράτους. Στην αρχή ήταν η λογοκρισία των Βαυαρών που είχε να αντιμετωπίσει ο Μ. Χουρμούζης, αλλά και η έξοχη σάτιρα του αιώνιου γλωσσικού μας προβλήματος στη «Βαβυλωνία» του Δημητρίου Βυζάντιου. Ο 19ος αιώνας γενικά στην ευρωπαϊκή ιστορία είναι, τουλάχιστον στο τέλος του, τραυματικός: εποχή εθνικών πολέμων, ιδεολογικών και ταξικών, εποχή μεγάλων ανακαλύψεων και εφευρέσεων που άλλαξαν την ιστορία της ανθρωπότητας, από τον ηλεκτρισμό και το αυτοκίνητο ως το αεροπλάνο και τα πρώτα αντιβιοτικά και, βέβαια, πάνω από πέντε διαφορετικές αισθητικές, από τον νατουραλισμό και τον ρεαλισμό ως τον συμβολισμό και τον υπερρεαλισμό!

Την εποχή αυτών των μεγάλων αλλαγών στον κόσμο, στη χώρα μας, αναζητώντας τρόπους καλλιτεχνικής έκφρασης των προβλημάτων της κοινωνίας, αλλά και του ατόμου, πελαγοδρομούσαν ανάμεσα στο κωμειδύλλιο και στη φουστανέλα, στην αλητογραφία (μίμηση των ευρωπαϊκών μορφών λούμπεν λογοτεχνίας), τη ρομαντική προσέγγιση του παρελθόντος με έργα αρχαίας, βυζαντινής και λαϊκής προσέγγισης των προβλημάτων της Τουρκοκρατίας. Την εποχή που το κράτος βρίσκεται στα πρόθυρα, και αργότερα στο κέντρο, μιας οικονομικής κρατικής πτώχευσης, οι ποιητές του θεάτρου, ενώ ο στρατός συντρίβεται και ο βασιλιάς εξευτελίζεται έξω από τη Λαμία, στα τότε σύνορα, αναζητούν σωσίβιο στη βυζαντινή αίγλη και στη «Φαύστα» του Βερναρδάκη και, από την άλλη, δεν ακούν τους ποιητές που αφουγκράζονται τον θρήνο των απλών ανθρώπων και γράφουν, όπως ο συνταρακτικός Παλαμάς: «Σβησμένες όλες οι φωτιές οι πλάστρες μες στη χώρα»!

Οι ποιητές των αρχών του 20ού αιώνα, ο Παλαμάς, ο Σικελιανός, ο Βάρναλης, και πεζογράφοι και θεατρικοί δημιουργοί, όπως ο Ξενόπουλος, ο Μελάς, ο Παντελής Χορν, ο Μπόγρης καταγράφουν, μαζί με τον Παπαδιαμάντη και τον Βιζυηνό, τους πόθους και τα πάθη ενός λαού που, ενώ έκανε μια ένδοξη απελευθερωτική έξοδο προς την ελευθερία, παγιδεύτηκε σε μια ξενόφερτη βασιλική εξουσία, με κυβερνήτες αλλόδοξους τοποτηρητές, και στη συνέχεια ξόδεψε χρόνο και σοβαρότητα σε έναν παράλογο γλωσσικό καυγά. Δεν υπάρχει άλλο κράτος στην Ευρώπη που γεννά και δημιουργεί μια γλώσσα με γενναία ρίζα στο παρελθόν και καρποφόρα επίδοση. Και μόνο να αντιπαραβάλει κανείς την «Ιλιάδα» του Ομήρου με τη μετάφραση της «Ιλιάδας» του Πάλλη και της «Οδύσσειας» του Εφταλιώτη θα αισθανθεί, όπως θα το έλεγε και ο Παλαμάς, «κάθε είδος μεγαλείου». Αν μάλιστα προχωρήσει και στην απόδοση των ομηρικών επών από τον Καζαντζάκη, με παράλληλη πορεία του με την «Οδύσσεια» του μεγάλου Κρητικού, θα νιώσει εκείνη τη σεμνή, αλλά βαθιά πνευματική και αισθητική χαρά. Ευτυχώς έχουν σιωπήσει ανεπιστρεπτί οι ηλίθιες φωνές που θεωρούσαν ξένες μεταξύ τους τις δύο και τρεις φάσεις της ελληνικής γλώσσας. Και ευτυχώς το βούλωσαν, όταν ο Ελύτης, στην απονομή του Νόμπελ, κατέθεσε στη συνείδηση του παγκόσμιου πολιτισμού τις λέξεις (θεός, ουρανός, θάλασσα, άνθρωπος, γλώσσα, πίστη, αλήθεια, θάνατος κ.τ.λ.) που μεταφέρουν τους καημούς του ανθρώπου αδιαλείπτως 3.000 χρόνια.

Από τη λέξη «Πόλις» στην «Αντιγόνη» του Σοφοκλή έως την «Πόλη» του Καβάφη, με εσωτερικό κρίκο την «Πολιτεία» του Πλάτωνα, η γλώσσα, ακολουθώντας τον βιορυθμό του ζώντος οργανισμού, προσαρμόζεται, αναπτύσσεται, προβάλλει δυναμικά κάθε φορά τις πνευματικές, ηθικές και αισθητικές επιδιώξεις του ομιλούντος και γράφοντος λαού.

Είναι εξόχως διαφωτιστική η εμπειρία ανάγνωσης ενός δραματικού, τραγικού ή κωμικού κειμένου, του Αισχύλου, του Αριστοφάνη. Εχουμε, άραγε, συνειδητοποιήσει πώς μπορεί ένα πλατωνικό κείμενο ή μια σελίδα του Ηρόδοτου ή του Θουκυδίδη να είχαν έναν περιορισμένο κύκλο αναγνωστών. Ο Σοφοκλής, όμως, και ο Ευριπίδης, ο Αριστοφάνης και ο Μένανδρος απευθύνονται σε ακροατήρια ευρέος πολιτικού, πολιτισμικού, γλωσσικού, ηθικού και αισθητικού φάσματος. Αρχαίο δράμα, «Ορέστεια», έβλεπαν και οι γυναίκες και οι δούλοι!!

Είναι το ίδιο πολιτισμικό θαύμα που βρίσκουμε στην εποχή του Σαίξπηρ και σήμερα πλέον, με την ευλογία που λέγεται ραδιόφωνο, τηλεόραση και Διαδίκτυο. Ποιος αφελής και ανίδεος θα ισχυριζόταν σήμερα πως δεν μπορεί να διαβάσει τον «Φάουστ», τους «Αδελφούς Καραμαζόφ» και να ακούσει όπου γης τραγούδια των Μπιτλς;

Μια πρώτη προσέγγιση μιας αρχαίας τραγωδίας μας πληροφορεί πως οι φορείς των συγκρούσεων και των ιδεών, τα πρόσωπα του έργου, ανήκουν σε μορφές, χαρακτήρες και τύπους. Από τους «Πέρσες» του Αισχύλου έως τώρα, τον Μπέκετ, τον Ανούιγ, τον Ο’ Νηλ, τον Αλμπι και τον Καμπανέλλη, τον Μάτεσι, τον Μανιώτη η διανομή έχει πάντα ένα ή περισσότερα κεντρικά πρόσωπα που κινούν τα πράγματα. Τα επηρεάζουν, τα αλλάζουν, τα συκοφαντούν ή, με τη δύναμη κάποιας εξουσίας (κυβερνητικής, θρησκευτικής, επιστημονικής, ταξικής) τα προσαρμόζουν στις απαιτήσεις συμφερόντων ή δογματικών προταγμάτων. Είναι τα πρόσωπα με την ιδιότητα που έχει στη Χημεία ο καταλύτης, εισβάλλοντας σε μια περιοχή, θεσμό, εποχή, αλλάζουν τους κανόνες, επιβάλλοντας νέους. Ο Οιδίπους, ο Μάκβεθ, ο Οσβαλντ των «Βρυκολάκων», ο Μεφιστοφελής στον «Φάουστ» και το παιδάκι στο «Περιμένοντας τον Γκοντό», που αναγγέλλει κάθε φορά την αναβολή της έλευσης του Γκοντό, και ο Μουγγός του Στρατή Καρρά, που γνωρίζει ένα μυστικό, αλλά δεν μπορεί να το αρθρώσει. Από την άλλη οι χαρακτήρες συνήθως εμφανίζουν στα έργα εκείνη την ικανότητα ή τη δυνατότητα που είναι αναγκαία για τη ροή των σκηνικών δεδομένων. Τέλος, οι τύποι είναι κοινωνιολογικά αναγνωρίσιμα στοιχεία της κοινότητας που, μαζί με τα άλλα ανάλογα, οριοθετούν, καθορίζουν την ποιότητα και το ήθος, το ύφος και τις δυνατότητες κάθε συνθήκης βίου.