«Η λογοτεχνία: Ενα καταφύγιο όχι για να κρυφτώ, αλλά να ανακαλύψω»

Η πρόσφατη νουβέλα της Μαρίας Φακίνου με τίτλο «Κλίμακα Μπόγκαρτ», που κυκλοφορεί από τους «Αντίποδες», αντιμετωπίζει τα ζητήματα της ταυτότητας και της επίδρασης σημαντικών τμημάτων της μνήμης που θάφτηκαν κάτω από τη σιωπή και τη λήθη. Η αφηγήτρια εδώ προσπαθεί να αποκτήσει υπόσταση και να βρει τη φωνή της. Μία αφηγήτρια της εποχής μας, λοιπόν, για την οποία μιλήσαμε με τη συγγραφέα.

Ποια στοιχεία που «κουβαλούσατε» πυροδότησαν τη γραφή της «Κλίμακας»;

Το 2016 διαβάζω στην εφημερίδα για μία οργάνωση στην Αργεντινή, την οποία είχαν συστήσει παιδιά των βασανιστών της χούντας του Βιντέλα. Η πρόεδρός της, μιλώντας για τους λόγους που τους είχαν οδηγήσει σε αυτή την κίνηση, φανέρωνε ένα τραύμα που ξεπερνούσε το προσωπικό. Θυμάμαι να σκέφτομαι «Αρα θα υπάρχουν κι εδώ τέτοια παιδιά». Είχα μπροστά μου ένα θέμα που με έλκυε και ταυτόχρονα με απωθούσε, δίσταζα να το αγγίξω. Ετσι το άφησα στην άκρη. Ομως αυτό δεν με άφησε. Στα χρόνια που μεσολάβησαν διάφορες άλλες ειδήσεις και περιστατικά ανακινούσαν αυτό το παλιό θέμα, ειδήσεις που στον πυρήνα τους είχαν να κάνουν με την κατάρριψη μιας παγιωμένης εικόνας, την αποκάλυψη ενός μυστικού και μιας άλλης ταυτότητας, ότι η πραγματικότητα μες στην οποία είχες μεγαλώσει σε ένα οικογενειακό ή κοινωνικό πλαίσιο δεν ήταν πραγματικότητα. Κατ’ επέκταση, την κατάρρευση και της δικής σου ταυτότητας. Ηθελα να διερευνήσω αυτή την απώλεια, τους προσωπικούς μύθους που καταρρίπτονται, πώς και αν αναπληρώνονται και τι απομένει σε αυτό το κενό.

Και ποιοι οι άξονες της αφήγησης;

Οι βασικοί άξονες είναι η μνήμη και η ταυτότητα. Η μνήμη, όπως επανέρχεται θραυσματική, διαστρεβλωμένη, συχνά ωραιοποιημένη, όπως μας βολεύει για να μη διαταράσσονται οι ισορροπίες, και η ταυτότητα που μπορεί να μοιάζει με ένα στιβαρό οικοδόμημα, αλλά αρκεί η μετατόπιση ενός υλικού για να ανατραπεί.

Στη νουβέλα εμφανίζεται ο περίφημος «σκαιός πατέρας». Ποιος ο ρόλος και η ταυτότητά του;

Ο άντρας αυτός, πολύ πριν γίνει πατέρας, βρίσκεται να υπηρετεί τη στρατιωτική του θητεία κατά τη διάρκεια της χούντας σε μία πολύ συγκεκριμένη θέση, χωρίς να μπορεί τότε να υπολογίσει ή να φανταστεί τον αντίκτυπο που θα έχει όχι μόνο στο δικό του μέλλον, αλλά κυρίως στις ζωές των μετέπειτα πιο κοντινών του ανθρώπων. Οι λόγοι ή οι τρόποι που τον οδήγησαν σε αυτή τη θέση δεν αφορούν τόσο την αφήγηση· πρόκειται για έναν αρνητικό χαρακτήρα, έναν αυταρχικό χαρακτήρα, που προσπαθεί μεγαλώνοντας να περνάει όσο πιο αόρατος γίνεται. Τίποτα να μη θυμίζει το παρελθόν του, τίποτα να μην ταράζει τη στρωμένη του καθημερινότητα. Ενας άνθρωπος της διπλανής πόρτας με ένα μικρό καφενείο στο κέντρο της Αθήνας. Μόνο που ασήμαντες αφορμές, μικρά περιστατικά και συγκυρίες, βγάζουν στην επιφάνεια όλη αυτή τη χωματερή που έχει θαμμένη μέσα του, οι παλιές νοοτροπίες και συμπεριφορές χρειάζονται μόλις ένα μικρό τσίγκλισμα για να ξαναβγούν στο φως. Ο πατέρας του βιβλίου είναι σαν να έχει ένα διαρκές βουητό στο κεφάλι του που του υπενθυμίζει να μην αφήνεται και, όταν η κόρη του ανακαλύπτει τυχαία την παλιά του ζωή, την άλλη του ταυτότητα, ό,τι γνώριζε και εμπιστευόταν, ό,τι την είχε διαμορφώσει και καθορίσει, καταρρέει για εκείνη. Ο πατέρας, παρά τη θέλησή του και τις προσπάθειες συγκάλυψης, λειτουργεί σαν μοχλός που πυροδοτεί μία ώθηση προς τα μπροστά.

Και μια ερώτηση από αλλού. Τι σημαίνει για εσάς λογοτεχνία σήμερα;

Οσο τετριμμένο κι αν ακούγεται, η λογοτεχνία παραμένει για μένα ένα καταφύγιο, όχι για να κρυφτώ, αλλά για να ανακαλύψω κάτι καινούργιο, να αποτραβηχτώ για να γνωρίσω άλλους κόσμους και χαρακτήρες. Αυτή η προσέγγιση δεν έχει αλλοιωθεί μέσα στα χρόνια, μόνο που τώρα στέκομαι και σε διαφορετικά πράγματα· παρατηρώ γλωσσικά, υφολογικά και άλλα τεχνικά στοιχεία που στο παρελθόν μάλλον έγραφαν ασυνείδητα μέσα μου.