Πηγές παιδείας

Από την απόσταση των 85 χρόνων και κάνοντας τον απολογισμό των βιωμάτων μου και της γενιάς μου έφτασα στο γενικό συμπέρασμα πως τα στάδιά μου με τροφοδότησαν με όσες γνώσεις επεδίωξα και όσες μου τις προσέφερε η συγκυρία, η ανάγκη και συχνά η βίαιη καταιγίδα γεγονότων του αιώνα που το έφερε η τύχη να ζήσω. Γεννήθηκα σε μια δικτατορία, μεγάλωσα σε έναν πόλεμο στα σύνορά μου, έναν Παγκόσμιο Πόλεμο, έναν Εμφύλιο, μια δεύτερη δικτατορία την περίοδο που αντιμετωπίζαμε τις αρρώστιες με σουλφαμίδες και σήμερα καταφεύγουμε στα σωτήρια φάρμακα. Διότι, εκτός των άλλων, ο αιώνας που πέρασε θα έπρεπε να χαρακτηρίζεται και «εποχή των αντιβιοτικών».

Από τη νηπιακή μου ηλικία άκουγα για συμφορές που έχουν τρομερές για τη μνήμη των ανθρώπων τραυματικές εντυπώσεις. Ο 20ός αιώνας της Ευρώπης γνώρισε την πανώλη και τον τύφο και τη θανατηφόρα γρίπη και τη χολέρα και την επίθεση των αόρατων ιών, βακτηρίων, μικροβίων που οι ιστορικοί τις ερμήνευσαν ως συνέπειες του πολιτισμικού άλματος της ανθρωπότητας. Αφήνω, βέβαια, για τους τραγικούς λαούς της Ανατολής την τραγική θύελλα της ραδιενέργειας. Εν τω μεταξύ πετάξαμε σαν γυπαετοί στα ουράνια, θεραπευθήκαμε από ασθένειες που μας είχαν αφανίσει για γενιές με μαζικούς θανάτους, απολαύσαμε το θαύμα του ηλεκτρισμού, του τηλέγραφου, του τηλεφώνου, του ραδιοφώνου, της τηλεόρασης και, βέβαια, του κινηματογράφου.

Είχα μια εξαίσια εμπειρία, όταν μικρός, με τη συνοδεία του πατέρα μου, οδηγήσαμε την εκατόχρονη μητέρα του στο υπαίθριο σινεμά στη μικρή επαρχία που ζούσε. Ηταν η πρώτη φορά που αταξίδευτοι άνθρωποι της ελληνικής επαρχίας το 1945 έβλεπαν σινεμά κυρίως από τα επίκαιρα των αγγλικών στρατιωτικών ομάδων που είχαν επιστρατευτεί να «βοηθήσουν» μετά τα Δεκεμβριανά. Η γιαγιά τρόμαξε από την αρχική επαφή, αλλά στη συνέχεια αναζητούσε τρόπους να ξαναμυηθεί στο νέο κατόρθωμα της ανθρώπινης ευφυΐας.

Η γενιά μου, μπαίνοντας στην υποχρεωτική εκπαίδευση, είχε μοναδική οδό προσέγγισης της γνώσης την Ανάγνωση. Μόλις χτυπούσε το κουδούνι και μόλις δύο μήνες στην Α’ Δημοτικού, η πρώτη επαφή με τη γεύση ήταν η Ανάγνωση. Θυμάμαι πως εκείνα τα χρόνια της φτώχειας της χώρας, μετά τον πόλεμο, αγοράζαμε (πολύ πριν εισαχθεί η δωρεάν εκπαίδευση) ένα ογκώδες βιβλίο που στην καθημερινή γλώσσα ονομαζόταν «Απασα Υλη». Ηταν χωρισμένες οι σελίδες σε ενότητες: Θρησκευτικά, Ελληνικά – Γλώσσα, Γραμματική, Λογοτεχνία, Μαθηματικά, Φυσική Ιστορία, Γεωγραφία, Ευρωπαϊκή Ιστορία, Ελληνική Ιστορία (από την Ομηρική Περίοδο ως τον Μεσοπόλεμο!). Ο παντοδύναμος δάσκαλος της εποχής, μέσα σε ένα πρωινό, σε έξι ώρες προγράμματος, δίδασκε Αβραάμ και Ισαάκ, διαίρεση και αφαίρεση, πανίδα και χλωρίδα του ελληνικού χώρου, γεωγραφία της Ασίας και της Αφρικής, Καρλομάγνο, Ρήγα Φεραίο και ποίηση του Δροσίνη, πεζά του Καμπούρογλου και βιογραφικές μελέτες του Γεωργίου Μέγα. Στη μικρή επαρχιακή πόλη της Ρούμελης που πήγα στο Δημοτικό εμφανίστηκε σε λίγα πλούσια σπίτια ραδιόφωνο (στην εποχή ήταν απαγορευμένο το ράδιο για να αποτραπεί η επαφή, κυρίως με την Αγγλία, όταν άρχισε ο πόλεμος).

Οταν ο πατέρας μου γύρισε από την ολιγόμηνη εξορία το 1947, αγόρασε ραδιόφωνο που τοποθετήθηκε ψηλά σε μια σιφονιέρα στο καθιστικό του σπιτιού. Ετσι, αν η μητέρα είχε επισκέψεις, την ώρα που μεταδίδονταν οι λογοτεχνικές σελίδες (που διάβαζαν κλασικούς της ελληνικής λογοτεχνίας ο Νίκος Παρασκευάς, ο Θάνος Κωτσόπουλος, ο Γιώργος Παππάς, η Ελένη Χαλκούση, η Ελσα Βεργή) έβαζα το ραδιόφωνο να παίζει χαμηλά και όρθιος, με το αυτί κολλημένο στο μεγάφωνο, ερχόμουν σε επαφή με τον Κων/νο Χατζόπουλο, τον Γρηγόριο Ξενόπουλο, τον Παντελή Χορν, τον Γεώργιο Βιζυηνό, τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Ηταν τόσο έντονη αυτή η επιρροή, ώστε, εκκινώντας  από την ακρόαση ενός αριστουργήματος της ελληνικής πεζογραφίας, Χριστούγεννα και Πάσχα που ο πατέρας μου ζητούσε τι δώρο ήθελα, έδινα σημείωμα με τα πεζά της ελληνικής λογοτεχνίας που ήθελα πλέον να απολαύσω και ως αναγνώστης, ύστερα από την εμπειρία του ακροατή.

Την ίδια ευλογημένη για την ανάπηρη παιδεία μας εποχή το ραδιόφωνο μας μύησε και στο θέατρο. Δύο φορές την εβδομάδα το κρατικό ραδιόφωνο (δεν υπήρχε τότε άλλη ραδιοφωνική φωνή) μετέδιδε θεατρικές παραστάσεις, μια με ελληνικό ρεπερτόριο και μια με διεθνές. Υπήρχαν και τα πρώτα σίριαλ με διασκευασμένα για το ραδιόφωνο πεζογραφήματα με εξαίσιους ερμηνευτές. Αντιλαμβάνεται κανείς τι προίκα πνευματική αποκτήθηκε για ένα παιδί φανατικό για γράμματα (και είμαστε αρκετοί φίλοι συνοδοιπόροι που εκείνη η πνευματική περιουσία μας συνοδεύει ως σήμερα στις διαφορετικές επαγγελματικές μας ενασχολήσεις). Είναι ευλογία, όταν συναντάς ύστερα από εξήντα χρόνια συντοπίτες γεωπόνους, μαθηματικούς, ταμειακούς και νομαρχιακούς υπαλλήλους, θεολόγους, εμπόρους, στρατιωτικούς, δυο-τρεις πανεπιστημιακούς καθηγητές και αρκετές γυναίκες επιστήμονες, γιαγιάδες τώρα. Οι συναντήσεις μας, σπάνιες πλέον, συνοδεύονται από ανέκδοτα του ανέμελου τότε βίου, σε εποχές των γονέων τραυματικές, αλλά κυρίως από αναφορές στα κείμενα που τότε διαβάσαμε. Από τη «Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη έως τον «Εφηβο» του Ντοστογιέφσκι και τα τολμηρά διηγήματα του Καραγάτση. Και, βέβαια, αναμνήσεις ανεξίτηλες σπουδαίων έργων του σινεμά. Τότε είδαμε Φελίνι, Ντε Σίκα, Βισκόντι, αμερικάνικο και αγγλικό σινεμά και τις ανεπανάληπτες εμπειρίες από τον σουηδικό κινηματογράφο και την προκλητική, για τα δικά μας ήθη, ηθική του.

Οταν σήμερα ένας έφηβος έχει τη δυνατότητα να «κατεβάσει» από το Διαδίκτυο όποιο αριστούργημα ή σειρά της ευρωπαϊκής τηλεόρασης θέλει, με πλημμυρίζει μια ασφυξία, όταν, ρωτώντας ακόμη και φοιτητές φιλολογικών και θεατρικών σπουδών, βρίσκομαι μπροστά σε έναν τοίχο άγνοιας. Φοιτητές του Θεατρολογικού Τμήματος της Αθήνας  δεν είχαν δει, δεν είχαν ακούσει τίποτα για τον «Κλέφτη ποδηλάτων», αφήνω τα σενάρια για ταινίες του ιδιοφυούς Μισίμα και τα μνημεία τέχνης του ρωσικού σινεμά. Είναι δυνατόν να περιφέρεις τα «πτυχία» σου στην αγορά και να μην έχεις δει τον «Ιβάν τον Τρομερό» και τη σκανδιναβική «Δεσποινίδα Τζούλια»; Αφήνω τον γιαπωνέζικο «Μάκβεθ»!

Γενιές φοιτητών, στον εξώστη του Εθνικού Θεάτρου και σε άλλες ιδιωτικές αίθουσες, είδαν τον Μινωτή «Αμλετ», την Παξινού «Εκάβη», τη Συνοδινού να παίζει Στρίντμπεργκ και Λόρκα, τον Μυράτ Πιραντέλο, την Καρέζη Αλμπι, τη Βουγιουκλάκη Ντε Φιλίπο, την Βαλάκου «Ηλέκτρα», στην πρώτη μου μετάφραση με σκηνοθέτη τον Ευαγγελάτο, τη Μελίνα να θριαμβεύει σε Τένεσι Ουίλιαμς, τον Παπαμιχαήλ «Πούντιλα» του Μπρεχτ με σκηνοθέτη τον Βολανάκη, την Μπέττυ Αρβανίτη με Μπότο Στράους, πάντα με τον ιδιοφυή Βολανάκη.

Μετράω φέτος 52 χρόνια στη διακονία της θεατρικής κριτικής και αισθάνομαι τυχερός που απόλαυσα εξέχουσες σκηνοθετικές, υποκριτικές, μουσικές, εικαστικές επιτεύξεις. Ηταν η παρουσία του Καρόλου Κουν, ενός ταμένου στην ποιότητα δασκάλου και σκηνοθέτη, ήταν η παρουσία του Μάνου Χατζιδάκι, του Μίκη Θεοδωράκη, του Σταύρου Ξαρχάκου, του Γιάννη Μαρκόπουλου σε παραστάσεις Αριστοφάνη που τα χορικά τους έγιναν λαϊκά σουξέ.

Η γενιά του Μινωτή, του Κουν, του Ευαγγελάτου, του Βολανάκη, του Μπάκα, του Σολομού είχε αντιληφθεί το πολιτισμικό σκεπτικό του Κωστή Μπαστιά που το 1938 ξαναέβαλε την τραγωδία στην Επίδαυρο και σε άλλα αρχαία αμφιθέατρα. Από τα αστικά θέατρα με τις βελούδινες αυλές, όπου έδρασε το θαυμάσιο θέατρο του Ιψεν, του Πιραντέλο, του Τσέχωφ, του Γκαίτε, του Αρθουρ Μίλερ, ο μύθος, λαϊκός στην καταγωγή τους της αρχαίας μυθολογίας, ξαναγύρισε στα λαϊκά υπαίθρια αμφιθέατρα. Στην αρχαία Επίδαυρο το σπουδαίο θέατρο κτίστηκε δίπλα σε ένα αρχαίο θεραπευτήριο και το κοινό των τραγωδιών ήταν ασθενείς και οδοιπόροι.

Η πείρα μου 52 χρόνια ως επαγγελματίας θεατής και 70 χρόνια ως απλός θεατής με δίδαξε πως σε κάθε παράσταση στην Επίδαυρο οι μισοί κάθε φορά θεατές έρχονται για πρώτη φορά. Αυτό σημαίνει πως ο χώρος και η ιστορία του δεν είναι χώρος πειραματισμών, αλλά χώρος υψηλής Παιδείας και λαϊκή γιορτή, όπως στην αρχαιότητα και όπως στις πρώτες παραστάσεις το 1955. Εξάλλου, ως αρχιτεκτόνημα το αρχαίο αμφιθέατρο απεχθάνεται τα εικαστικά και τα υποκριτικά τερτίπια. Στην εποχή που ζούμε, με τα άπειρα μέσα έκφρασης, οι πειραματισμοί γίνονται και οφείλουν να γίνονται, όπως στην επιστήμη, σε χώρους που ανέχονται και την τόλμη και την έπαρση και το θράσος και την πρόκληση. Αυτή την εποχή η Αττική είναι γεμάτη πανηγύρια. Φαντάζεστε σε ένα πάλκο που γνωρίζει το «Μελαχρινάκι» κάποιος μαέστρος να τολμήσει να παίξει Ιάννη Ξενάκη;!