«Η ειρωνεία {LF}είναι μια άμυνα στις μορφές υποκρισίας»

Σε μια αναπάντεχη περιδιάβαση στον κόσμο της μυθοπλασίας, η Πολύμνια Αθανασιάδη, ιστορικός της Υστερης Αρχαιότητας με διεθνείς δημοσιεύσεις που εστιάζουν στα πνευματικά ρεύματα της Μείζονος Μεσογείου και στη μετάβαση από τον νεοπλατωνικό στον ισλαμικό μυστικισμό, μας συστήνει το πρώτο της μυθιστόρημα. Οι Μετανάστες (εκδ. Εστία) ψηλαφούν τις έννοιες του ξένου και της πατρίδας, με αφορμή μια ερωτική σχέση που διαμορφώνεται ανάμεσα στο δίπολο Τουρκία – Ολλανδία. Οι πρωταγωνιστές, καθώς δοκιμάζουν το μέτρο του εφικτού στην ερωτική συνύπαρξη, εξερευνούν ταυτόχρονα τα όρια των κοινωνιών της Δύσης και της Ανατολής. Ανήμεροι και παράφοροι, οι Μετανάστες χαράσσουν μια ιδιάζουσα γεωγραφία, ιστορική, ψυχική και πνευματική, και θέτουν τα προσωπικά τους σύνορα στον μέσα και στον έξω κόσμο, άλλοτε ρευστά και διάτρητα και άλλοτε στεγανά και ρωμαλέα, καθώς λαξεύονται οι ίδιοι από πολιτισμικές αντιθέσεις, που παλεύουν να τιθασεύσουν και τελικά να καταλύσουν.

Οι Μετανάστες περιπλανώνται ανάμεσα σε δίπολα: Δύση και Ανατολή, κοσμικό και ιερό, σάρκα και πνεύμα.

Δεν είναι ακριβώς δίπολα. Το κοσμικό και το ιερό, η σάρκα και το πνεύμα είναι αξεδιάλυτες ενότητες, που 2.000 χρόνια χριστιανικής κουλτούρας μάς έχουν εθίσει να προσλαμβάνουμε ως αντιθετικά μεγέθη. Στους περισσότερους πολιτισμούς, ζωή και τέχνη είναι συμβατές οντότητες, με το κοσμικό και το σαρκικό να συμβιώνουν αρμονικά με το πνευματικό – ιερό. Αυτή είναι και η πρόσληψη των κύριων χαρακτήρων του βιβλίου, σε όποια γενιά και ιδεολογία και αν ανήκουν. Φυσικά το πρώτο δίπολο, Ανατολή – Δύση, ισχύει. Κι είναι αυτό που στοιχειώνει όλους τους χαρακτήρες μιας μυθοπλασίας που ξετυλίγεται στο τελευταίο τέταρτο του 20ού αιώνα.

Η αντίθεση ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση είναι ένας από τους βασικούς άξονες του βιβλίου το οποίο γράφτηκε στη δεκαετία του 1980 και στη συνέχεια αφέθηκε στα συρτάρια του γραφείου σου. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, αυτή η αντίθεση εξακολουθεί να υφίσταται και, αν ναι, ποιο είναι το συγκαιρινό της περιεχόμενο;

Σε αυτή την καίρια, όσο και σύνθετη, ερώτηση θα απαντήσω καταρχήν με δυο αποσπάσματα από το μυθιστόρημα που, σε διαφορετικές συγκυρίες, προφέρει ο ίδιος άνθρωπος: «Ανατολή και Δύση δεν είναι γεωγραφικές έννοιες· είναι ασύμβατες πολιτιστικές κατηγορίες και ιδεολογικές τοποθετήσεις. Δεν μπορείς να ανήκεις και στις δυο», λέει ο Γουίμ, όταν προσπαθεί να πείσει την Ελλη να επιστρέψει στην Πόλη. Και πάλι, όταν, αργότερα, η βίαιη ανατροπή των δεδομένων της ζωής τους την εξαναγκάζει στον επαναπατρισμό, την παρηγορεί: «Ανατολή και Δύση, Βορράς και Νότος είναι μέσα μας. Εμείς οι ίδιοι προβάλλουμε στο περιβάλλον τις ομορφιές και τις ασκήμιες που κουβαλάμε». Η αργή μου ωρίμανση μέσα σε έναν γοργά μεταλλασσόμενο κόσμο, τελικά, με προσανατόλισε προς τη δεύτερη στάση.

Το δεύτερο σκέλος του ερωτήματος, σε συνδυασμό με την απορία γιατί αποφάσισα να εκδώσω τώρα ένα κείμενο γραμμένο στη δεκαετία του ’80, αγγίζει προβληματικές που με απασχολούν με αυξανόμενη ένταση. Οταν η συγκυρία της πανδημίας με έφερε αντιμέτωπη με μια λησμονημένη γραφή, που στον καιρό της λειτούργησε ως θεραπευτική αγωγή, αναρωτήθηκα σε ποιο βαθμό η Διασπορά (όπως ήταν ο αρχικός τίτλος) με αντιπροσωπεύει σήμερα. Και κατέληξα στο ότι το στοιχείο που την επικαιροποιεί – υποκειμενικά και αντικειμενικά – είναι η απελπισία που ένιωσα στο παγκόσμιο χωριό του χθες για τη μονόδρομη πορεία των κοινωνιών μας προς τον καταναλωτισμό και τη μισαλλοδοξία. Το δίδυμο ύβρις – νέμεσις του μύθου της Ατλαντίδας, στο μόνο κεφάλαιο που αναδιαμόρφωσα κάτω από την αφόρητη πίεση της σημερινής οικολογικής κρίσης, μιλάει για το σήμερα. Εξίσου ανησυχητικό φαινόμενο στις μέρες μας είναι το μίσος για τον συνάνθρωπο. Στο μυθιστόρημα, η ξενοφοβία των μικροαστών του Βορρά και η οργανωμένη εγκληματικότητα μιας νέας γενιάς με πενιχρές προοπτικές κοινωνικής ένταξης στον σκληρά ανταγωνιστικό κόσμο των τελευταίων δεκαετιών του 20ού αιώνα αντιστοιχούνται από τον τρόμο των μειονοτικών ελίτ της Πόλης μπρος στο θέαμα των άκακων έως φανατικών μουσουλμάνων που έρχονται από τα βάθη της Τουρκίας να καταλάβουν τον χώρο που οι χθεσινοί αστοί θεωρούν ότι τους ανήκει μονοπωλιακά.

Το μυθιστόρημα έχει στοιχεία αυτοβιογραφικά ή πρόκειται για ακραιφνή μυθοπλασία – αν τελικά υπάρχει κάτι τέτοιο; Θα μπορούσες να ταυτιστείς με κάποιον/α από τους χαρακτήρες;

Αν κάποιος αποτελεί εξιδανικευμένη εκδοχή του εαυτού μου, αυτός είναι ο Γουίμ. Με την ηρωίδα των Μεταναστών μοιράζομαι εμπειρίες και σκέψεις, αλλά, τελικά, πρόκειται για μια συνειδητή καρικατούρα του εαυτού μου, που έστησα απέναντί μου με την ελπίδα ότι θα με βοηθούσε να απαλλαγώ από εγκατοικούντες δαίμονες. Ο Φλομπέρ, ο οποίος, ως γνωστόν, δικάστηκε για το ύφος και το ήθος του μυθιστορήματός του, φέρεται να έχει πει: «Η Μαντάμ Μποβαρί είμαι εγώ».

Σε ατελεύτητη κίνηση και αναζήτηση, οι μετανάστες σταματούν ποτέ να είναι ξένοι; Μπορούν να αποκτήσουν τελικά πατρίδα;

Η πατρίδα είναι ένας εσωτερικός χώρος και η δυνατότητα να τον ταυτίσεις με ένα γεωγραφικό σημείο είναι διαδικασία που προϋποθέτει το σβήσιμο του εγώ και την κατάδυση στο φυσικό και στο ιστορικό είναι του τόπου, όπως γίνεται σαφές καθώς προχωρεί η μυθοπλασία και οι χαρακτήρες βρίσκονται αντιμέτωποι με νέες επιλογές. Σε μιαν άλλη οικουμενική (όπως την ονομάτιζαν τότε) εποχή, όταν ρωτάνε τον κυνικό Διογένη από πού είναι, εκείνος απαντά: «Από παντού!». Ο νομάς – αυτός που παλιότερα αποκαλούσαμε κοσμοπολίτη, χρησιμοποιώντας έναν όρο που τώρα έχει αποκτήσει ελιτίστικες συνδηλώσεις – είναι άπατρις και γι’ αυτό ικανός να σκάψει βαθιά στην ουσία του όποιου τόπου ώσπου να βρει τις εκλεκτικές συγγένειες που θα τον δέσουν μαζί του. Ο Παύλος το πετυχαίνει αυτό στην Οξφόρδη· ο Γουίμ, μερικώς μόνο, στην Πόλη· η Ελλη, σε καθαρά επιφανειακό επίπεδο, στο Χρόνινγκεν, αν φυσικά εξαιρέσουμε το μοναχικό ταξίδι της στον τουρκικό Νότο που την προικίζει με το αναπάντεχο, αλλά εφήμερο, δώρο της ταύτισης με τη διαχρονία του τόπου.

Στο βιβλίο μέσα από συμπτώσεις της πλοκής υπό το συχνά σκωπτικό βλέμμα βρίσκεις την ευκαιρία να ασκήσεις οξύτατη κριτική στο πανεπιστημιακό κατεστημένο. Ησουν καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών για τρεις δεκαετίες. Ποια η άποψή σου για τον θεσμό του πανεπιστημίου εν γένει ως εκπαιδευτικού ιδρύματος και επιστημονικής κοινότητας;

Ο καρπός της μαθητείας αλλά και της ενεργής συμβολής μου στο διδακτικό έργο αρκετών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στις δυο πλευρές του Ατλαντικού ήταν μια απογοήτευση που βάθαινε με τον καιρό. Καθώς πλούταινε η διττή μου εμπειρία, με έκπληξη ανακάλυπτα ότι, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις – και δεν μιλάω μόνο για την Ελλάδα -, οι υπηρετούντες το σύστημα ήταν άπνοοι δημόσιοι υπάλληλοι ή/και δουλικοί ακόλουθοι των κατά περίσταση κοινωνικών συρμών και πρόσκαιρων επιστημονικών κατασκευών. Οσο για τους φοιτητές, στη συντριπτική τους πλειονοψηφία, ενστερνίζονταν, χωρίς την παραμικρή αντίσταση, τις πολιτικές ορθότητες που τους σέρβιραν οι δάσκαλοί τους: οι λιγότερο ευφυείς με τη βεβαιότητα ότι τώρα πια είχαν αποκτήσει την απαραίτητη σκευή για να κατανοήσουν τον κόσμο· οι πιο κυνικοί με την ελπίδα ότι η άκριτη προσχώρηση στις ορθοδοξίες της στιγμής θα τους εξασφάλιζε ένα άνετο μέλλον. Μιλώντας με ιστορικούς όρους, θα έλεγα ότι το διεθνές παιδευτικό μοντέλο είναι αυτό που ο ρήτορας Ισοκράτης αντέταξε στην πλατωνική έννοια της παιδείας. Η παιδεία, όμως, δεν είναι εργαλείο. Είναι έρωτας. Είναι μια ακαταμάχητη ελκτική δύναμη που συγκεκριμενοποιεί η αμφίδρομη σχέση δασκάλου – μαθητή στην κοινή τους αναζήτηση ενός γνωστικού ή ακόμα και μεταφυσικού τέλους. Είναι μια πορεία που διέπει η δύναμη της αγάπης, μια ορμή και μια έξαρση που διαρκεί όσο και η ζωή.

Εσύ, προσωπικά, στα δυο άκρα της εκπαιδευτικής σου εμπειρίας, είχες ποτέ την ευκαιρία να βιώσεις αυτό που περιγράφεις;

Και ναι και όχι. Τόσο στο δοτικό όσο και στο δεκτικό κομμάτι (τα οποία, φυσικά, συμφύρονται) κάποιες φορές έφτασα στο σημείο να διαισθανθώ τι κείται παραπέρα.

Σε πολλά χωρία στις σελίδες των Μεταναστών κατακρημνίζεις τους κανόνες πολιτικής ορθότητας. Οι ήρωές σου απεκδύονται την κοινωνική ευπρέπεια και αρθρώνουν τις σκέψεις τους ευθυτενείς ενάντια στην τυραννία του πολιτικώς ορθού, που πολύ περισσότερο σήμερα νιώθω ότι κατασπαράσσει την ελευθερία του λόγου.

Το στοιχείο που λείπει όλο και πιο εμφανώς από τις ορθοδοξίες του καιρού μας, τις οποίες αναπαράγουν με βιομηχανικές διαδικασίες τα ποικίλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, είναι ο κοινός νους. Ενας τρόπος άμυνας απέναντι στις ποικίλες μορφές υποκρισίας και απαιδευσίας των ορθώς σκεπτομένων είναι η αθέλητη, και συχνά αφανής, ειρωνεία στην οποία καταφεύγουν κάποιοι από τους πιο απλοϊκούς ως τους πιο καλλιεργημένους χαρακτήρες της μυθοπλασίας.

Την Ανατολή με τους παραμυθάδες της και το καθαρτήριο φως της μοιάζει να τη χαϊδεύεις, ενώ σκιαγραφείς μια Δύση της τάξης και της ομοιομορφίας, στην οποία επιτίθεσαι συστηματικά και αγέρωχα. Μήπως όμως προφέρεις τον νοσταλγικό και ρομαντικό λόγο ενός ανατολιστή; Μίλησέ μας για τις εκλεκτικές συμπάθειες της μυθιστοριογράφου.

Το ρομαντικό στοιχείο – ένα κράμα ανατολισμού με έναν εξίσου αφελή δυτικό μεσαιωνισμό – είναι παρόν στο βιβλίο, ανακαλώντας και αποκρυσταλλώνοντας οράματα μιας μοναχικής ήβης. Νοσταλγικές αναμνήσεις της Οξφόρδης που γνώρισα συμφύρονται με βιώματα από την ελληνιστική Ανατολή. Με αυτή την έννοια το βιβλίο είναι αυτοβιογραφικό, καθώς καταγράφει αναμνήσεις και αισθήματα εμπνευσμένα από τοπία που διαλύθηκαν, και όχι μόνον ως γεωπολιτικές οντότητες ή/και πνευματικοί τόποι. Και για να απαντήσω ευθέως στο ερώτημά σου, έχω υπάρξει και δυτικίστρια και ανατολίστρια· και φοβάμαι ότι, ακόμη και στην τωρινή μου βίωση της Ευρασίας, δεν έχω απαλλαγεί από τις δυο αυτές προσλήψεις.

Η Ελένη Φάσσα είναι επίκουρη καθηγήτρια Αρχαίας Ιστορίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

{1BSYG}Πολύμνια Αθανασιάδη{1BSYG}{CR}{2BTIT}Μετανάστες{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Εστία, σελ. 328{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 17 ευρ{4BTIM}ώ