Αναζητώντας τον χαμένο εαυτό

Ο Μπινξ Μπόλινγκ είναι ένας αυθεντικός μυθιστορηματικός ήρωας, που τρέφεται από ήρωες του σινεμά – τους μόνους πραγματικούς στα μάτια του. Σε μια βδομάδα θα κλείσει τα τριάντα, εν μέσω του περίφημου καρναβαλιού της Νέας Ορλεάνης. Γόνος ευγενούς οικογενείας του αμερικάνικου Νότου, δουλεύει ως ανεξάρτητος χρηματιστής στην εταιρεία του θείου του. Με τον πατέρα του να έχει σκοτωθεί πολεμώντας ως εθελοντής της καναδικής αεροπορίας στην καθ’ ημάς Μάχη της Κρήτης και τη μητέρα του ξαναπαντρεμένη, έχει πλέον έξι ετεροθαλή αδέλφια, αλλά τον έχουν μεγαλώσει οι θείοι του. Μάλιστα η θεία είναι καθοδηγήτρια και επιστάτης του – μια γυναίκα έξοχα φιλοτεχνημένη ως φύλακας της κοινωνικής της τάξης, με τον παλιό ιδεαλισμό, τη  μεγαλοψυχία, την ευγένεια, τη διορατικότητα και τη δοτικότητα του παλιού Νότου να δίνονται υπαινικτικά σε σειρά διαλόγων.

Η θεία εμπιστεύεται στον Μπινξ τη «σωτηρία» της ξαδέλφης του Κέιτ, μιας ευφυούς και ελκυστικής εικοσιπεντάρας, με την οποία εκείνος διατηρεί έναν ειδικό κώδικα επικοινωνίας. Η Κέιτ έχει επιβιώσει ως εκ θαύματος από ένα αυτοκινητικό δυστύχημα, όπου σκοτώθηκε ο αρραβωνιαστικός της, το οποίο αντιμετώπισε με εκπλήσσουσα ψυχραιμία και από κάποια απόσταση, παρεξηγήσιμη από τους άλλους. Τώρα βρίσκεται προ της διάλυσης του δεύτερου αρραβώνα της, καθώς δεν θέλει να εγκλωβιστεί στις συμβάσεις ενός συνηθισμένου γάμου, με ένα καλό παιδί. Το ίδιο ισχύει με τον Μπινξ. Μόνο που η Κέιτ ξεφεύγει από την πραγματικότητα αποδρώντας ή παίρνοντας βαρβιτουρικά, ενώ ο Μπινξ επιχειρεί να την αντιμετωπίσει κατά μέτωπο, ακόμη και να την ανασκάψει από τους κρυψώνες της. Εχει εφεύρει μερικούς δικούς του όρους για να περιγράψει αυτό που αποκαλεί «αναζήτηση» [ο αγγλικός όρος search θα μπορούσε να αποδοθεί και ως απλό ψάξιμο ή έρευνα]. Ψάχνει για τις κρυφές πτυχές της πραγματικότητας, για τις ηπείρους του ανείπωτου, για τη διεπιφάνεια μεταξύ καθημερινότητας και νοήματος. Δεν αναζητεί τον Θεό, ούτε ο ίδιος ο Θεός άλλωστε πιστεύει στην ύπαρξή του.

Υπάρχουν στιγμές όπου η πραγματικότητα -την οποία παρατηρεί με συστηματικό πάθος – του αποκαλύπτει κάποια άκρη στο κουβάρι της αναζήτησης νοήματος. Κι αυτές συνδέονται με πραγματικά γεγονότα, όπως λ.χ. ο βαρύς τραυματισμός του στον πόλεμο της Κορέας, όπου πεσμένος στο χώμα, ημιθανής και παγωμένος, παρατηρούσε τον τρόπο που ένας σκαραβαίος ροκάνιζε ένα φύλλο, μερικά εκατοστά από τη μύτη του. Αλλοτε πάλι πρόκειται για την αγνή καθημερινότητα, με τη φύση του βαθιού Νότου – με τα μπαγιού, τα έλη, τους καρπούς των αζαλεών και των καμφορόδεντρων, να του αποκαλύπτονται με απρόσμενη διαύγεια. Τότε ο συγγραφέας μάς αιφνιδιάζει με διαυγείς ποιητικές εικόνες, καθώς αναζητεί τη «μαγική ψυχή των τόπων» που διασχίζει, μια και κάθε τόπος έχει τη δική του ψυχή και καλό είναι να την τιθασεύσεις πριν σε πάρει στο κυνήγι. Ετσι διαβάζουμε φράσεις όπως: «Το φεγγάρι κρέμεται προς τα δυτικά, κίτρινο πάνω από τα χειμωνιάτικα χωράφια», ή «Μια θλίψη εγκαθίσταται πάνω τους σαν ομίχλη από τη λίμνη», ή ακόμα, «…ο ουρανός ξεθωριάζει και σύντομα η αυγή θα λάμψει γύρω μας σαν το βυθό της θάλασσας».

Ο Μπινξ τρέμει το κενό. Νιώθει την κατά Μποντλέρ δυσφορία της ύπαρξης. Περιπλανιέται σαν γνήσιος flaneur, και έχει επιλέξει μια μετριοπαθή ζωή, παρά το ότι απολαμβάνει το να βγάζει χρήματα, σε ένα μάλλον υποβαθμισμένο προάστιο, ένα μέτριο διαμέρισμα κι ένα σεμνό γραφείο. Λατρεύει δύο πράγματα, το σινεμά και τα κορίτσια, μαζί με όλες τις διαδικασίες που τα συνοδεύουν συνήθως: αναζητεί συνοικιακούς κινηματογράφους που προσφέρουν «ευτυχία με πολύ μικρό αντίτιμο», όπου του αρέσει να συζητά με την ταμία ή τον αιθουσάρχη για τη ζωή τους. Συνδέει τις αίθουσες με εποχές, συγκεκριμένες καιρικές συνθήκες, περιστατικά, τη φθορά των καθισμάτων και το ξέβαμμα ενός τοίχου, και ίσως το κορίτσι που τον συνόδευσε στην προηγούμενη επίσκεψή του εδώ. Συνδέεται με την επιλογή της ταινίας όπως άλλωστε και με τους ήρωες, μια σειρά από τους οποίους παρελαύνει στις σελίδες του βιβλίου [ο Γουίλιαμ Χόλντεν μάλιστα, με σάρκα και οστά, περπατά στο Φρεντς Κουόρτερ της Νέας Ορλεάνης] μαζί με τις αντίστοιχες σκηνές από ταινίες, προσφέροντας πρότυπα λύτρωσης και προσωπικής απόλαυσης.

Το ίδιο με τα κορίτσια. Απολαμβάνει το χνούδι στο δέρμα τους, τη σταγόνα της κόκας που αιωρείται αναποφάσιστη στον μηρό τους, τον αέρα του ωκεανού που τους ανεμίζει τα μαλλιά στο αυτοκίνητο. Απολαμβάνει τις πόζες, τις τακτικές, την πανάρχαια σοφία του θηλυκού, το ίδιο το ερωτικό παιχνίδι. Συνήθως ανατροφοδοτεί το ρεπερτόριό του μέσω των γραμματέων που κατά καιρούς προσλαμβάνει, αν και τούτες οι σχέσεις καταλήγουν νομοτελειακά σε πικρίες και αλληλοκατηγορίες. Αναστοχάζεται τον έρωτα στη σύγχρονη μεταχριστιανική εποχή και τους βασανισμούς που συνεπιφέρει η απειρία επιλογών, η πολλαπλότητα νεαρών καλλονών αγροτικής προέλευσης [όλες ίδιες μεταξύ τους, καθώς υπακούουν στα κυρίαρχα πρότυπα], τα μαρτύρια της σάρκας που συχνά κάμπτεται υπό το βάρος των ελπίδων που έχουμε επενδύσει πάνω της [έξοχη η σχετική παράγραφος όταν σχεδόν συνευρίσκεται με την Κέιτ σε ένα τρένο για το Σικάγο]. Και όταν τα πράγματα φτάσουν στο μη περαιτέρω, όταν παύει να αντέχει την καθημερινότητα με τις απαιτήσεις της, αποδύεται στην αναζήτηση μιας νέας περιπέτειας ή ίσως μιας άλλης ταινίας [ακόμα καλύτερα, και των δύο μαζί]. Πάνω απ’ όλα πάντως αναρωτιέται για την υφή και το βάρος των πραγμάτων, και συνδέει την αναζήτηση νοήματος με την άρνηση της απελπισίας, θεωρώντας τους ανυποψίαστους συμπολίτες του ως τους πραγματικά απελπισμένους. Αλλωστε το μότο του βιβλίου είναι δανεισμένο από τον δανό φιλόσοφο Σέρεν Κίρκεγκορ: «…ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της απελπισίας είναι ακριβώς αυτός: δεν αντιλαμβάνεται ότι είναι απελπισία».

Ο Μπινξ και οι άλλοι

Αν και όλη η δράση περιορίζεται στη βδομάδα που προηγείται των τριακοστών γενεθλίων του και συμπίπτει με τις προετοιμασίες για το καρναβάλι, και τη Μαρντί Γκρα των παλιών γάλλων εποίκων, οι χρονικές αναδρομές, οι συνόψεις και οι συνάψεις είναι πολλές και αφορούν όχι μόνο τον ίδιο αλλά και τους οικείους ή άλλους. Γιατί ο ήρωάς μας νοιάζεται για τους άλλους, ακόμη κι όταν δεν μπορεί να απαντήσει σε θεμελιακά ερωτήματα και απορίες. Φέρ’ ειπείν έχει αναπτύξει εξαιρετική σχέση με τον ετεροθαλή ανάπηρο αδελφό του, συνοδεύοντάς τον στο σινεμά ή συμμετέχοντας στα ενδιαφέροντά του. Καταλαβαίνει απολύτως τα υπαρξιακά αδιέξοδα της Κέιτ, γι’ αυτό και έρχονται όλο και περισσότερο κοντά ο ένας προς τον άλλο. Θαυμάζει τη θεία και απολαμβάνει την εμπιστοσύνη της μέχρι που ο ίδιος την προδίδει λόγω της Κέιτ. Δεν πιέζει την εκλκυστικότατη νέα του γραμματέα Σάρον όταν αποδεικνύεται πως είναι αρραβωνιασμένη, κι ας φτάνουν πολύ κοντά στον αμφίπλευρα επιθυμητό στόχο. Εχει ενσυναίσθηση, αιτιολογεί, βρίσκει ελαφρυντικά για τους άλλους και, το κυριότερο, δεν είναι ανταγωνιστικός. Μάλλον αγωνίζεται να περικόψει κάποια από τα προνόμιά του παρά να τα επαυξήσει. Η ματιά του στους γύρω του και στα πράγματα γίνεται στην τελευταία σελίδα του βιβλίου συγκινητική. Αλλά το ίδιο συγκινητική γίνεται, προϊόντος του βιβλίου, και η αναζήτηση της ψυχής τόπων και τοπίων, με προεξάρχουσα φυσικά την ευρύτερη περιοχή της Νέας Ορλεάνης, και χωρίς καμιά καταφυγή στα τουριστικά στερεότυπα που συνήθως συνοδεύουν τέτοιες απόπειρες – απλά χρησιμοποιώντας απλές, αδρές, εύστοχες πινελιές. Με την ίδια ικανότητα αδράχνει την ψυχή άλλων πόλεων όπως το άξενο μέσα στους ανέμους και την απεραντοσύνη των ουρανών του Σικάγου, ή ο θλιμμένος ηλιόλουστος ωκεανός όταν φτάνεις επιτέλους στη δυτική ακτή και στο Σαν Φρανσίσκο.

Πούλιτζερ {LF}και Εθνικό {LF}Βραβείο ΗΠΑ

Ο Γουόκερ Πέρσι [1916-1990] τιμήθηκε με το Εθνικό Βραβείο Βιβλίου για αυτό το πρώτο του μυθιστόρημα που εκδόθηκε το 1961. Εχασε νωρίς και τους δύο γονείς του. Προοριζόταν για γιατρός αλλά αποφάσισε να καταφύγει στη γραφή ύστερα από μια μακρά ταλαιπωρία από τη φυματίωση. Θεωρήθηκε ως κατεξοχήν υπαρξιστής συγγραφέας και πράγματι αυτό είναι εμφανές εδώ μέσω της εμμονικής αναζήτησης της ουσίας του κόσμου και συνεπώς του εαυτού. Δεν έχω διαβάσει άλλα βιβλία του, αλλά, αν και κέρδισε επίσης  το Βραβείο Πούλιτζερ χρόνια αργότερα, κάποιοι κριτικοί του καταλογίζουν ότι τα μεταγενέστερα μυθιστορήματά του υπήρξαν ακόμη δυσκολότερα. Ισως, στυλιστικά μιλώντας, να έπεσε θύμα της εξαιρετικής ευφυΐας και πρωτοτυπίας της σκέψης του, που ξεχειλίζει εδώ σε κάθε σελίδα μέσα από έναν απολαυστικό ιμπρεσιονιστικού τύπου  καταιγισμό.

Η μεταφράστρια Μυρσίνη Γκανά πάλεψε φιλότιμα με ένα εξαιρετικά δύσκολο κείμενο και τα κατάφερε. Εξαιρετικό είναι το επίμετρο του Θωμά Λιναρά – από τις σπάνιες περιπτώσεις που ένας σεμνός επίλογος αιτιολογεί τον εαυτό του στα εκδοτικά μας πράγματα. Παρ’ όλα αυτά θα διαφωνήσω με τον παραλληλισμό του ήρωα με τον «Ανθρωπο χωρίς ιδιότητες» του Ρόμπερτ Μούζιλ. Ο Μπινξ Μπόλινγκ έχει εξαιρετικά διακριτές ιδιότητες, κι ας μην το ξέρει ο ίδιος. Ακριβώς εκεί έγκειται η δύναμη και η… αγιοσύνη του.

{1BSYG}Γουόκερ Πέρσυ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο σινεφίλ{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Μυρσίνη Γκανά, επίλογος Θωμάς Λιναράς{CR}Εκδ. Καστανιώτης, {LF}σελ. 297 {3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16 ευρ{4BTIM}ώ