Σαίξπηρ για πάντα

Εχει γραφεί επανειλημμένα πως τα πρόσωπα που υπάρχουν στο έργο του Σαίξπηρ, αν κατοικούσαν σε έναν χώρο όλα μαζί, θα συγκροτούσαν μια πόλη περίπου είκοσι χιλιάδων κατοίκων. Δεν αναφέρονται, βέβαια, μόνο οι πρωταγωνιστές, αλλά όλα τα πρόσωπα, υπηρέτες, στρατιώτες, φρουροί, νεκροθάφτες, παπάδες, κατάσκοποι, πληρωμένοι φονιάδες, φαντάσματα, καπετάνιοι, ναύτες, αγγελιοφόροι. Οσοι ηθοποιοί έχουν κληθεί να ερμηνεύσουν έναν τέτοιο ρόλο, που μπορεί να έχει μόνο μια ολιγόλεπτη εμφάνιση, προσπαθούν να του δώσουν υπόσταση χαρακτήρα, έστω τύπου, διότι έτσι συμβαίνει και στη ζωή.

Κάνοντας μια μικρή διαδρομή με το μετρό ή με το λεωφορείο μας εντυπώνεται συχνά, προκαλεί την προσοχή μας ο ήχος μιας φωνής συνεπιβάτη μας, οι κινήσεις του, οι μορφασμοί του, οι κινήσεις των χεριών του, ο τρόπος που γέρνει ή ο πανικός του, όταν ξαφνικά το λεωφορείο ξεκινάει ή φρενάρει. Τα χρόνια τα πολλά, μισόν αιώνα και πάνω που διακονώ τα θεατρικά πράγματα, έχω εντοπίσει το τάλαντο ενός νέου, πρωτοεμφανιζόμενου ηθοποιού, από τον τρόπο να «διεκπεραιώνει» τη μία και μόνη παρουσία του στη σκηνή και τον τρόπο που φωνή, σώμα, διάθεση εκφέρουν τον ένα συχνά στίχο που επιτάσσει το κείμενο. Συχνά στη μνήμη μου έχουν ταξινομηθεί κάποιες συμπεριφοράς σκηνικής παρουσίας νέων ηθοποιών και αναδύονται, όταν χρόνια αργότερα, ώριμοι πλέον, ερμηνεύουν δύσκολους ρόλους, για να διαπιστώσω πως ο ηθοποιός αυτός, και μόνο με μια ατάκα, μια κραυγή, ένα γελάκι, μια χειρονομία έδειχνε πως ανήκε στην ξεχωριστή ανθρώπινη οικογένεια που είχε αναγάγει το σώμα του και η φωνή του σε χαρακτηρολογικά εργαλεία, ως εξέχον μιμητικόν «ζώον». Ας μην ξεχνάμε πως ο Αριστοτέλης είχε ορίσει τον άνθρωπο ως μιμητικόν ζώον, πρωτίστως. Και ο Αριστοτέλης, ο οποίος, εκτός όλων των άλλων συμβολών του στη διερεύνηση της ανθρώπινης συμπεριφοράς, είχε ορίσει την τραγωδία, το θεατρικό γεγονός, ως «μίμησιν πράξεως», άλλοτε σπουδαίας και άλλοτε τελείας, άλλοτε φαύλης.

Σήμερα θα περιοριστώ στα επιτεύγματα μιμητικής παρατήρησης του Σαίξπηρ. Δεν χρειάζεται να επιστρατεύσω τρανταχτά επιχειρήματα για να υποστηρίξω πως αυτός ο ελισαβετιανός περιφερόμενος θεατρίνος και ποιητής μάς χάρισε μια πληθώρα τύπων και χαρακτήρων, αποτέλεσμα σαφώς της συστηματικής παρατήρησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς και μέσω της ποιητικής ιδιοφυΐας έγιναν πολιτιστικά πρότυπα, ψυχολογικά πορτρέτα, ιδεολογικά εργαλεία, τεκμήρια παθολογικά, εγκληματικά, ερωτικά, ερμηνευτικά μοντέλα της ανθρώπινης κατάστασης.

Ο Αμλετ, που έχει προικίσει λογοτεχνία και κοινωνιολογία και ψυχιατρική με τον όρο «αμλετικός», είναι το πρόσωπο που αμφέβαλε. Ετσι τον χαρακτήρισε στη σημαντική ταινία του ο μέγας ηθοποιός και σκηνοθέτης Λόρενς Ολιβιέ. Είναι ένα πρόσωπο που βιώνει μια τρομερή εμπειρία ως νέος, έφηβος και ως άντρας, σχεδόν κολυμπάει μέσα σε ένα πέλαγος δεινών, όπου η πυξίδα έχει εκτροχιαστεί και γυρίζει σαν παλαβή, και πρέπει να αντιμετωπίσει γεγονότα αμφίσημα, αντιφατικά, απροσδιόριστα. Αν η αμφιβολία δεν είναι η ουσία του βίου, τότε ο βίος είναι ζωώδης. Η διαφορά από τα κτήνη είναι ακριβώς αυτή η αμφισημία του ανθρώπινου βίου. Αυτό το αιώνιο σταυροδρόμι που πρώτος που το αντιμετώπισε ήταν ο αρχαίος Ηρακλής, όταν βρέθηκε σε μία διχάλα δρόμων και έπρεπε να επιλέξει. Είναι αργότερα το τρίστρατο των Δελφών, όπου και παίζεται το μεγάλο, οιδιπόδειο παιχνίδι.

Επιστρέφοντας στον Αμλετ, διαπιστώνουμε πως η κάθε λεπτομέρεια του βίου του είναι μια καθημερινή, συνειδητά ή ασυνείδητα, εκκρεμότητα του ανθρώπινου βίου. Ποιος άνθρωπος στην ιστορία δεν χρειάστηκε βασανιστικά να αποφασίσει ποιο δρόμο ηθικής, κοινωνικής, πολιτικής συνθήκης να επιλέξει. Πόσο συχνά δεν ακούμε συνανθρώπους μας (αλλά και εμείς οι ίδιοι στις μονήρεις ώρες των λογαριασμών του βίου μας) να ομολογούν πως έκαναν λανθασμένες επιλογές, πως τους εξαπάτησαν τα φαινόμενα, πως πρυτάνευσε μια ψευδής συνείδηση, πως γοήτευσε το εγώ από φρούδες υποσχέσεις.

Ο αμλετικός στοχασμός, στον περίφημο μονόλογο του έργου, είναι μια τραγική συμπερίληψη όλων των στοχασμών όλων των ανθρώπων από την εποχή του Αδάμ, της Εύας και του Οφεως του Παραδείσου. Σε ένα άλλο σημαίνον μέρος του αμλετικού δράματος ο ήρωας βρίσκεται στο νεκροταφείο του παλατιού, την ώρα που δύο νεκροθάφτες σκάβουν έναν τάφο για να υποδεχθεί έναν πρόσφατο νεκρό. Ο διάλογος ανάμεσα στον ευαισθητοποιημένο «αιώνιο» έφηβο Αμλετ με τον κυνικό επαγγελματία νεκροθάφτη είναι μία από τις συγκλονιστικότερες «φιλοσοφικές» πραγματείες στην ιστορία της σκέψης. Χωρίς τον Οιδίποδα, χωρίς τον Αμλετ, χωρίς τον Φάουστ, χωρίς τον «Ηλίθιο» του Ντοστογιέφσκι, χωρίς την αναμονή του Γκοντό, η ανθρωπότητα θα πορευόταν προς τον γκρεμό. Και μη σκεφτεί κανείς πως η γιαγιά μου δεν γνώριζε τη μεγάλη λογοτεχνία. Λάθος, η μεγάλη λογοτεχνία γνώριζε και τους τρόμους και τα αδιέξοδα και τις φενάκες του βίου, ακούγοντας στα σταυροδρόμια του κόσμου τους εφιάλτες και τα αινίγματα της γιαγιάς μου. Οπως και να έχει το πράγμα, πολύ πριν από τον Σαίξπηρ η ανθρώπινη κοινωνία ήταν γεμάτη αμλετικούς στοχασμούς.

Αλλά και ο Σάιλοκ του «Εμπόρου της Βενετίας», ανεξάρτητα από τη φυλή του, είναι κοντινός μας γνώριμος. Απέναντι, αλλά όχι σπάνια και μέσα μας, αφού ο πολιτισμός, πέρα από τα αγαθά που του οφείλουμε, μας φιλοδώρησε και τη δίψα και την πείνα του κέρδους και τη θρησκευτική σχεδόν αφοσίωση στο χρήμα. Δεν είναι, βέβαια, Εβραίος ο σύγχρονος παγκόσμιος πολιτισμός που θύει και απολύει στο χρήμα. Ο Σάιλοκ θυσιάζει κόρη και εξουσία για το χρήμα που για κείνον αντιστοιχεί με αιμάτινη σάρκα, άρα έχει αξία ζωής. Και τι διαφορετικό συμβαίνει τώρα στην Ουκρανία, τι συνέβη στους δύο Παγκοσμίους Πολέμους, γιατί κόπτεται ένας λαός ενός δισεκατομμυρίου Κινέζων για ένα νησάκι στο απέναντι πέλαγος; Θα πουν, βέβαια, ενήμεροι πως ο Σάιλοκ είναι απόγονος του δούλου του Ευαγγελίου που, όταν το αφεντικό του τού εμπιστεύτηκε ένα δηνάριο, πριν αναχωρήσει, με την εντολή να το επιστρέψει στην επάνοδο, και ο καλός δούλος, όσο έλειπε, το τόκισε και παρέδωσε στον κύριό του πολλαπλάσια του δηναρίου. Εκτοτε επαναλαμβάνεται αυτή η «ηθική», διότι, ας μην ξεχνάμε, πως ηθική είναι το σύνολο των τρόπων συμπεριφοράς σε μια δοσμένη κοινωνία ανθρώπων.

Αλλά, αφού ξεκινήσαμε με Σαίξπηρ, αλλά συνεχίζουμε με άλλους ήρωες που θα μας επιτρέψουν να συναγάγουμε το συμπέρασμα πως η μεγάλη τέχνη είναι μια πυκνή συμπερίληψη, η ουσία μέσα στον πληθωρισμό των φαινομένων. Ο Οθέλλος και ο Ιάγος είναι δύο διαφορετικά πρότυπα χαρακτήρα με καίρια κοινωνιολογικά, ηθικά και ιδεολογικά γνωρίσματα. Θα ήταν λάθος σε μια σημερινή ανάγνωση του σαιξπηρικού έργου να μείνουμε στη φυλετική του διαφορά. Υπάρχει πληθώρα Οθέλλων στη λευκή ανθρωπότητα και πληθώρα Ιάγων σε όλα τα κοινωνικά και οικονομικά μορφώματα. Οταν είδαμε τον «Οθέλλο» με τον μεγάλο Ρώσο ηθοποιό Μπονταρτσούκ στο σινεμά, στη σκηνή της ζήλειας, αυτός ο βενετσιάνικης εξουσίας αναδειχθείς ναύαρχος, έπεσε στα τέσσερα και άρχισε να ψελλίζει πρωτόγονους ήχους της χαμένης (πρόσκαιρα, επικαιρικά) φυλής του!

Πάλι πίσω από τον ιστορικό ιστό του Σαίξπηρ ξεμυτίζει ο παραδείσιος χώρος, όπου ο πρωτόγονος Αδάμ – Οθέλλος δρέπει τον απαγορευμένο καρπό, παρουσία του Οφεως – Ιάγου.

Οι διψασμένοι για εξουσία Μάκβεθ και Λαίδη Μάκβεθ, ο αυταρχικός φεουδάρχης Ληρ που πληρώνεται από τους άπληστους γαμπρούς και τις κόρες με το νόμισμα που κυκλοφορούσε στη βασιλεία του, ο Τίτος Ανδρόνικος που γυρίζει την ιστορία στην ηθική της ζούγκλας, οι Ριχάρδοι, οι Πρόσπεροι, οι Ρωμαίοι είναι πυκνές συμπεριλήψεις της ανθρώπινης φυλής.

Μαζί με τους δικούς μας τραγικούς ο Σαίξπηρ αποτελεί το κοινωνικό ευαγγέλιο, τουλάχιστον της ευρωπαϊκής ιστορίας.