Η ΝΕΑ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟΥ ΕΠΙΔΑΥΡΟΥ

Το γλυκό φως του απογευματινού ήλιου έπεφτε μαλακά πάνω στους τυλιγμένους σε μεταλλικές σκαλωσιές, υπό αναστήλωση, κίονες της Θόλου, που δεσπόζουν στο σημαντικότερο θεραπευτικό κέντρο του Ασκληπιού κατά την αρχαιότητα, σε εκείνο της Επιδαύρου. Το ύψος τους -ορισμένων αγγίζει τα 6,88 μ. όσο ήταν, δηλαδή, το αρχικό των 26 αυθεντικών δωρικών κιόνων της πρόσοψης του μνημείου – δίνει στον επισκέπτη την αίσθηση της τρίτης διάστασης, η οποία έλειπε από το οπτικό του πεδίο στο συγκεκριμένο σημείο του ιερού. Παράλληλα δε, του επιτρέπει να σχηματίσει μια κατά το δυνατόν καλύτερη εικόνα για την αυθεντική μορφή του μνημείου που σχεδίασε ο Αργείος Πολύκλειτος και αποτελούσε το μεγαλύτερο κυκλικό οικοδόμημα της αρχαιότητας με διάμετρο 21,8 μ.

Αν όμως η Θόλος – το μνημείο με το υπόγειο λαβυρινθώδες σύστημα ομόκεντρων δακτυλίων που θεωρούνταν κενοτάφιο του Ασκληπιού – ξεχώριζε από τον 4ο αι. π.Χ. που ανεγέρθηκε, ο λόγος δεν ήταν οι δωρικοί κίονες της περίστασής της. Ανάμεσα στα άλλα ήταν και εκείνοι ύψους 6,74 μ. που κοσμούσαν την εσωτερική της κιονοστοιχία με τα περίτεχνα κορινθιακά κιονόκρανα, από τα αρχαιότερα που έχουν καταγραφεί. Τα ακριβή αντίγραφά τους σκαλίζουν τώρα έμπειροι μαρμαροτεχνίτες, ώστε να τοποθετηθούν στην κορυφή δύο κιόνων για να συμπληρώσουν ορισμένα κομμάτια του πολύπλοκου αρχιτεκτονικού παζλ.

Ο χώρος διαρκώς εξελίσσεται. «Ο χώρος αλλάζει και θα αλλάξει ακόμη περισσότερο, καθώς στόχος μας είναι να προσφέρουμε στον σύγχρονο επισκέπτη την εμπειρία που βίωνε ο αρχαίος όταν έφτανε στο ιερό» λέει στα «Πρόσωπα» ο ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας και διευθυντής των ανασκαφών του Πανεπιστημίου Αθηνών στην Επίδαυρο Βασίλης Λαμπρινουδάκης, που σε συνεργασία με την αρμόδια Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας, επικεφαλής της οποίας είναι η Άλκηστις Παπαδημητρίου, έχουν καταφέρει τα τελευταία 37 χρόνια, να μετατρέψουν έναν χώρο 200 περίπου στρεμμάτων γεμάτο ερείπια ατάκτως ερριμμένα σε έναν μείζονος σημασίας αρχαιολογικό χώρο, που διαρκώς εξελίσσεται.

Για να επιτευχθεί αυτός ο στόχος ο περιφραγμένος αρχαιολογικός χώρος θα μεγαλώσει προς τα βορειοδυτικά κατά 100 στρέμματα, καθώς η περιοχή είναι ήδη απαλλοτριωμένη, και θα περιλαμβάνει πλέον τα όρια του αρχαίου ιερού. Το κυριότερο, όμως, είναι ότι θα αλλάξει η είσοδος για το κοινό, στο σημείο που βρίσκονται τα Προπύλαια, κοντά στα οποία προγραμματίζεται να δημιουργηθεί και νέος χώρος στάθμευσης. «Το μεγάλο πλεονέκτημα αυτού του έργου είναι ότι πλέον ο επισκέπτης θα μπαίνει στο ιερό από το ίδιο σημείο που έμπαινε και ο αρχαίος, από τα Προπύλαια. Σήμερα η είσοδος γίνεται από την πίσω πλευρά του ιερού με αποτέλεσμα ο κόσμος να μην κατανοεί τη λειτουργία του. Οταν ολοκληρωθούν οι εργασίες και οι στοχευμένες διαδρομές που σχεδιάζονται – εκτιμούμε μέσα στην επόμενη διετία – ο περιηγούμενος θα καταλαβαίνει τον τρόπο που ήταν σχεδιασμένος ο χώρος», εξηγεί ο κ. Λαμπρινουδάκης.

Ανάμεσα στα μνημεία. Τι θα συναντά στη διαδρομή του ο επισκέπτης, που θα επιλέξει να περπατήσει ανάμεσα στα μνημεία ενός από τα μεγαλύτερα πολιτικά και θρησκευτικά κέντρα ολόκληρου του τότε γνωστού αρχαίου κόσμου, το οποίο στέκει ελαφρώς παραγνωρισμένο, καθώς οι περισσότεροι φτάνουν ως το περίφημο για την ακουστική του αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου – αναπόσπαστο μέρος του ιερού – αλλά δεν περιδιαβαίνουν τον υπόλοιπο χώρο;

«Εχουμε διαπιστώσει ότι το ιερό ήταν διαμορφωμένο με σκηνογραφικό τρόπο», εξηγεί ο πολιτικός μηχανικός της ΕΦΑ Αργολίδας Ευάγγελος Καζολιάς. «Αμέσως μετά τα Προπύλαια και το ιερό πηγάδι του 5ου αι. π.Χ. για την απαραίτητη κάθαρση, τα οποία βρίσκονται χαμηλά, ο δρόμος γίνεται ανηφορικός και ξαφνικά βλέπεις το πλάτωμα του ιερού, διαμόρφωση που δεν ήταν τυχαία. Η δεύτερη σκηνογραφία που έχουμε διαπιστώσει είναι το άγαλμα -Κρήνη που βρισκόταν μπροστά στον ναό του Ασκληπιού (σ.σ. ανέβλυζε το νερό από τη φιάλη που κρατούσε στο χέρι της η χάλκινη μορφή για να καταλήξει στο λουτρό δίπλα στο Αβατο), και το τρίτο – και πιο σημαντικό – είναι ότι η οροφή του υπογείου της Θόλου (σ.σ. το μνημείο συνδέεται με τη μυστηριακή λατρεία του Ασκληπιού) είναι στο ίδιο επίπεδο με την οροφή του υπογείου του Αβάτου (σ.σ. το κτίριο όπου οι ασθενείς έχοντας καταναλώσει όπιο δέχονταν επίσκεψη από τον Ασκληπιό στον ύπνο τους, ο οποίος και τους αποκάλυπτε τον τρόπο θεραπείας που θα έπρεπε να ακολουθήσουν) που σημαίνει ότι εκείνος που κατέβαινε στο Αβατο γνώριζε ότι θα «συναντήσει» τον Ασκληπιό στη χθόνια κατοικία του και συμβολικά είχε και την έννοια της καθόδου στον Κάτω Κόσμο».

Αρχαιολογικό και Περιβαλλοντικό Πάρκο. Οι εργασίες αναμένεται να ξεκινήσουν άμεσα καθώς έχει ήδη υπογραφεί η προγραμματική σύμβαση για την «Ανάδειξη του Ασκληπιείου σε Αρχαιολογικό και Περιβαλλοντικό Πάρκο» μεταξύ των υπουργείου Πολιτισμού, Δήμου Επιδαύρου και Περιφέρειας Πελοποννήσου ύψους 985.000 ευρώ, για την πρώτη φάση. Σε αυτήν δεν περιλαμβάνεται η ανέγερση μουσείου, το οποίο, ωστόσο, προβλέπεται για μια επόμενη φάση. Υπάρχουν σκέψεις να φιλοξενήσει πέραν των ευρημάτων από την περιοχή της Επιδαύρου και αντίγραφα από άλλα Ασκληπιεία ανά την Ελλάδα, ώστε να παρουσιαστεί η πλήρης ιστορία της εξέλιξης της ιατρικής μέσα από σωζόμενες συνταγές, περιγραφές επεμβάσεων και ιατρικά εργαλεία.

Στην επόμενη αυτή φάση, η πρόθεση είναι, το υπάρχον μουσείο, που βρίσκεται αριστερά της σημερινής εισόδου, να διατηρηθεί, καθώς «ιδρύθηκε το 1888 από τον Παναγή Καββαδία και υπήρξε από τα πλέον προοδευτικά, καθώς αποτέλεσε το πρώτο στην Ελλάδα που μαζί με το Μουσείο της Περγάμου στο Βερολίνο φιλοξένησαν αποκαταστάσεις κτιρίων στο εσωτερικό τους», εξηγεί ο Βασίλης Λαμπρινουδάκης. «Η σκέψη είναι να έχει συμπληρωματικό ρόλο. Να διατηρηθούν οι αποκαταστάσεις και να εκτεθούν μαζί τους ενεπίγραφες στήλες στις οποίες έχουν καταγραφεί τα έξοδα που έχουν γίνει για την ανέγερση των οικοδομημάτων του ιερού», λέει και μας δίνει ένα παράδειγμα μιας στήλης που προβλέπεται να εκτεθεί: «Ξέρετε, οι άνθρωποι τότε ήταν καλύτεροι από εμάς. Εκαναν ετήσια επιτροπή που παρακολουθούσε κάθε έργο. Προχωρούσαν στην προκήρυξη και πήγαιναν και σε άλλες πόλεις για να βρουν εργώνες, εργολάβους δηλαδή, αφού εργώνας σημαίνει αυτός που αγοράζει το έργο. Τους το ανέθεταν και μετά παρακολουθούσαν πόσο υλικό κόπηκε στο λατομείο, πόσο ήρθε στον χώρο, πόσο τοποθετήθηκε στο κτίριο, αν έγινε καλή δουλειά ή έγιναν παρατυπίες και αναλόγως  επέβαλλαν ποινές. Κατά την ανέγερση του Αβάτου καταδικάστηκε ο αρχιτέκτων Πέριλος για δύο λόγους. Πρώτον, διότι βρήκαν οικοδομικό υλικό στο σπίτι ενός εκ των συνεργατών του και, δεύτερον, διότι φέρεται να μην έκανε καλή δουλειά».

Το εμβληματικό ιερό της Θόλου. Το τραγούδι των τζιτζικιών ουκ ολίγες φορές παρενέβαινε με την έντασή του στη συζήτηση, ενώ παρά την προχωρημένη ώρα οι ξένοι κατά κύριο λόγο επισκέπτες φωτογραφίζονταν με φόντο τα μνημεία ή συμβουλεύονται τον οδηγό που κρατούσαν ανά χείρας προσπαθώντας να προσανατολιστούν και να εντοπίσουν τα μνημεία. Αν πλησίαζαν στο σημείο που στεκόμασταν, πλάι στη Θόλο, ωστόσο, μάταια θα αναζητούσαν στις σελίδες ακόμη και του πιο ενημερωμένου εντύπου πληροφορίες για το κτίριο που βρισκόταν στο επίκεντρο της προσοχής μας. Κι αυτό διότι δεν έχει ακόμη εξιχνιαστεί πλήρως η ταυτότητά του. Πρόκειται για το πλέον πρόσφατο και αναπάντεχο εύρημα που ήρθε στο φως λίγο πριν από την εμφάνιση της πανδημίας: ένα σφραγισμένο με τελετουργική πυρά ορθογώνιο κτίριο, τα όρια του οποίου φθάνουν κάτω από τη ράμπα της εισόδου του πλέον εμβληματικού οικοδομήματος του ιερού, της Θόλου.

«Πρόκειται για ένα κτίριο μοναδικό για την εποχή του, που χρονολογείται περί το 620 – 590/585 π.Χ., στα χρόνια του τυράννου Προκλή. Εχει μακρόστενο σηκό (οι διαστάσεις του είναι 10,10 Χ 4,60 μ.), χαρακτηριστικό της εποχής, αλλά το υπόγειο και το ισόγειο με την περίστυλη περίμετρο από ξύλινους κίονες δεν το έχουμε πουθενά. Διέθετε λευκό βοτσαλωτό δάπεδο, τοίχους επενδυμένους με κόκκινο κονίαμα και είναι εκπληκτικό το ότι το υπόγειο έχει λαξευτεί σε βάθος 2,80 μ. μέσα στον βράχο. Το πιο εντυπωσιακό από όλα όμως είναι ότι δεν υπάρχει ούτε μία μαρτυρία στις πηγές για το συγκεκριμένο κτίριο. Πρέπει να γίνονταν ιεροτελεστίες στο εσωτερικό του, καθώς στη νοτιοδυτική γωνία του βοτσαλωτού δαπέδου υπάρχει διαμορφωμένη μια ρηχή λεκάνη (διαμέτρου 90 εκ. και βάθους 25 εκ.) στην οποία συγκεντρώνονταν υγρά από κάποια δραστηριότητα που γινόταν στον χώρο, αλλά δεν υπάρχει απορροή, που σημαίνει ότι ήταν λίγα και τα μάζευαν. Ισως να ήταν κατάλοιπα μιας αναίμακτης θυσίας;», αφήνει ανοικτό το ενδεχόμενο ο επικεφαλής των ανασκαφικών ερευνών του Πανεπιστημίου Αθηνών στην Επίδαυρο.

Το μυστηριώδες ως προς τη χρήση του κτίριο σχεδιάζεται να καλυφθεί και να είναι προσβάσιμο μόνο σε ειδικούς ερευνητές, ενώ οι επισκέπτες θα μπορούν να το «βλέπουν» μέσω οθόνης ή πιθανόν και ειδικής εφαρμογής που θα τους παρέχει πληροφορίες, αλλά και αποκαταστάσεις, ώστε να γίνεται περισσότερο κατανοητό.

Αρχαϊκός βωμός. Δίπλα στο αινιγματικό κτίριο βρίσκεται ο ναός του Ασκληπιού, ο οποίος παρεμπιπτόντως στο μέλλον θα αποκτήσει κι εκείνος τρίτη διάσταση, αφού προβλέπεται η αποκατάσταση ενός ολόκληρου κίονα και ορισμένων σε μικρότερο ύψος. Και λίγα μέτρα νοτιότερα βρίσκεται ένας βωμός «από όπου ξεκίνησαν όλα», όπως λέει χαρακτηριστικά ο κ. Λαμπρινουδάκης. Ο βωμός αυτός στην πρώτη του φάση χρονολογείται στην αρχαϊκή εποχή. Στη δεύτερη φάση του, που ήταν σύγχρονη με τη Θόλο, βρισκόταν ακριβώς στον ίδιο άξονα με αυτήν. Το γεγονός ότι ένας αρχαϊκός βωμός ήταν προσανατολισμένος προς ένα μεταγενέστερο, κλασικό κτίσμα, όπως η Θόλος, σήμαινε ότι κάτι προϋπήρχε στη θέση της κι έδωσε το έναυσμα στους ερευνητές – ανάμεσά τους και η αρχαιολόγος και μέλος της ανασκαφικής ομάδας, Αλεξάνδρα Σφυρόερα – να εντοπίσουν το αγνώστου ταυτότητος εφαπτόμενο με τη Θόλο κτίριο. Μετά τη μελέτη ορθοφωτογραφιών που ελήφθησαν αυτές τις μέρες, θα διερευνηθεί η σχέση της πρώτης φάσης του βωμού με το αρχαϊκό αυτό κτίριο, που εντοπίστηκε κάτω από το εμβληματικό κυκλικό οικοδόμημα του ιερού.

«Υπάρχει πάρα πολλή δουλειά ακόμη. Στα άμεσα σχέδιά μας είναι να απομακρυνθούν όλα τα διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη και να αποκατασταθεί η πλατεία που υπήρχε γύρω από τον ναό και τη Θόλο, και η οποία περιβαλλόταν από εξέδρες – από στασίδια θα λέγαμε σήμερα – που είχαν τοποθετήσει οι επιφανείς οικογένειες της πόλης και κοσμούνταν στο άνω μέρος με αγάλματα. Με σημερινούς όρους θα λέγαμε ότι θα  αποδοθεί στο κοινό ένας αρχαίος δημόσιος χώρος» καταλήγει ο Βασίλης Λαμπρινουδάκης.