«Μια δυο σταγόνες ήλιου στα σπασμένα τζάμια»

Το κτίριο του Ισλαχανέ της Θεσσαλονίκης (στο ανατολικό άκρο της σημερινής οδού Αγίου Δημητρίου, μεταξύ των οδών Αποστόλου Παύλου και Ελένης Ζωγράφου) κατασκευάστηκε το 1902 και αποτελούσε τμήμα του οθωμανικού ορφανοτροφείου – τεχνικού σχολείου Ισλαχανέ, το οποίο ιδρύθηκε το 1874 από τη μουσουλμανική κοινότητα για ορφανά αγόρια κάθε θρησκείας. Επρόκειτο για το πρώτο συγκρότημα ορφανοτροφείου – τεχνικής σχολής και απαρτιζόταν από τρεις κτιριακές ενότητες, δύο από τις οποίες είχαν οικοδομηθεί εντός των ανατολικών τειχών της πόλης και μία εκτός. Οι ηλικίες των παιδιών που φιλοξενούνταν στο Ισλαχανέ ήταν μεταξύ πέντε και δεκατριών. Ετσι πολλά ορφανά και άπορα παιδιά μεγάλωσαν σε ένα ασφαλές και υγιές περιβάλλον υπό την εποπτεία του κράτους, αποκτώντας ταυτόχρονα ένα επάγγελμα που θα τους εξασφάλιζε την επιβίωσή τους.

Μετά το 1912 το κτίριο περιήλθε στο Δημόσιο, το οποίο από το 1920 και μετά το εκμίσθωνε σε ιδιώτες προκειμένου να στεγαστούν βιοτεχνικές χρήσεις. Το 1992 το πρώην κτίριο των εργαστηρίων χαρακτηρίστηκε από το ΥΠΠΟΑ ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο, συμπεριλαμβανομένου του εξοπλισμού του. Το 2011, το έργο της αποκατάστασης και επανάχρησης του μνημείου ως Πολυχώρου Πολιτισμού εντάχθηκε στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Μακεδονία – Θράκη» του ΕΣΠΑ 2007-2013 και ολοκληρώθηκε το 2015. Ανήκει πλέον στην Εφορεία Νεωτέρων Μνημείων Κεντρικής Μακεδονίας.

Το Ισλαχανέ φιλοξένησε από το 1922 πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Εκατό χρόνια μετά, γίνεται η αφορμή για μια διπλή παράσταση – εγκατάσταση. Στον πυρήνα της πρότασης του θεάτρου Σημείο και του Νίκου Διαμαντή, μέσα από το πρόγραμμα «Ολη η Ελλάδα ένας πολιτισμός», βρίσκονται δέκα θεατρικά ταχυδράματα με θέμα το Ισλαχανέ από τους Ακη Δήμου, Ισίδωρο Ζουργό, Μιχάλη Μακρόπουλο, Γλυκερία Μπασδέκη, Σοφία Νικολαΐδου, Γιώργο Σκαμπαρδώνη, Τζιμάρα Τζανάτο, Στέλιο Χατζηαδαμίδη, Χρήστο Χρυσόπουλο, Γιάννη Χρυσούλη. Η παράσταση συνομιλεί με αντικείμενα, προφορικές μαρτυρίες, ήχους, με το σήμερα και συμπλέκεται με την εγκατάσταση, όπου εκτίθενται έργα των Γιώργου Λάππα, Εύας Στεφανή και Δημήτρη Αντωνίτση, σε επιμέλεια Φοίβου Σακαλή (1-30 Σεπτεμβρίου). Τα «Πρόσωπα», με την άδεια του σκηνοθέτη και του συγγραφέα, δημοσιεύουν το ταχύδραμα «Χρυσός, λιβάνι, ψέματα» του Ακη Δήμου.

Βερονίκ Μιρμπώ – 1908

Κόκκινα να φοράς, μου λέει. Τα καφετιά είναι για τις παντρεμένες κι εσύ δεν έχεις άντρα, έχεις;

(μικρή παύση)

Ούτε είχα ούτε ήθελα κανέναν. Πατέρα είχα και μου ‘φτανε, πότιζε η κολόνια τα δωμάτια κάθε που ξυριζόταν – κυπαρισσόμηλο και κέδρος και ευκάλυπτος, δάση ολόκληρα. Έτσι όλοι οι άντρες, σκεφτόμουν: μυρίζουν δάσος, να πιάνονται οι γυναίκες από πάνω τους σαν πουλιά, να κουρνιάζουν εκεί και να κρύβονται, παλιό το κόλπο.

(παύση)

Εκείνος όμως δε μύριζε τίποτα, μια υποψία σαπουνιού μονάχα. Στεκόταν δίπλα μου με το κλαρινέτο του παραμάσχαλα. Έξω από Au Luvre του Mustapha Ibrahim, μελίσσια ο κόσμος στην Σαμπρί Πασά και ‘γω με την πλάτη στη βιτρίνα, μέσα παζάρευε ο πατέρας τα φωτιστικά. Τον έβλεπα που ίδρωνε, έβγαζε κάθε τόσο το μαντήλι του και σκουπιζόταν, βαριά ευθύνη η επιστασία της ανακαίνισης του νέου Προξενείου, ας όψεται που ήταν ο καλύτερος, είχαν να λένε οι Παριζιάνοι για το γούστο του.

(παύση)

Δυο μέρες ήμαστε στη Θεσσαλονίκη. Είχαμε φτάσει χαράματα από τη Νίκαια.  Περίμενα στην προκυμαία να ξεφορτώσουν τις κάσες – βαριά εγγλέζικα ρολόγια με ασημένια θήκη, γυαλικά Μουράνο και χαλιά απ’ τη Λυών. Ξεστράτιζε το βλέμμα μου μετρώντας τρούλους και μιναρέδες, τ’ αυτιά μου βραχνιασμένα, όλες οι γλώσσες της Βαβέλ ξεδιπλωμένες, πού να πατήσω με τα γαλλικά μου του Ρακίνα; Πρώτη φορά μακριά απ’ το οικοτροφείο της Ιεράς Καρδίας, αθόρυβη και σαστισμένη μα πιο πολύ ανήμερη, έτοιμη για τα κρυφά του κόσμου.

(παύση)

Εγώ Φερίκ, μου λέει, εσύ; Εγώ καμία… Σκόρπιζε η γιορτή, έτοιμη η μπάντα να γυρίσει πίσω – Έλα με βρεις στο Ισλαχανέ, σφυρίξεις τρεις φορές και Φερίκ έρθει πάτε βόλτα… Κανείς δεν μου ‘χε μάθει να σφυρίζω. Μονάχα να γελάω πνιχτά και να μην κλαίω, προ πάντων να μην κλαίω, τα δάκρυα είναι για όσους δεν έχουν κανέναν, μας δίδασκαν οι Καλόγριες, εσείς έχετε τον Κύριο, Αυτός μαραίνει κάθε δάκρυ πριν ανθίσει.

(μικρή παύση)

Λέει για τα μαραμένα δάκρια το Κοράνι σου, Φερίκ; Για τις κλειστές καρδιές που δίχως φάρο βγαίνουνε στα κύματα, λέει;

(παύση)

Ήθελα χίλια να του πω μα άλαλη, στα δύο χωρισμένη, μισή στα μάτια του και μισή στη βιτρίνα με τους πολυελαίους και τα ορειχάλκινα φωτιστικά, το χρυσαφένιο φως τους μ’ έκαιγε ως μέσα στα νύχια – Θα ‘ρθεις; Πότε; … Καλά, μη λες. Φερίκ θα περιμένει. Κι έτρεξε να ενωθεί με τους άλλους της μπάντας. Πήραν στοιχισμένοι ν’ ανεβαίνουν τις ανηφόρες, ούτε κατάλαβα πώς βρέθηκα να τους ακολουθώ. Πώς θα γυρνούσα στο Imperial δεν ήξερα, να δω πού κοιμόταν, αυτό μονάχα μ’ ένοιαζε, πού κρέμαγε τη στολή του και σε ποια στρωσίδια θα τον έβρισκε τ’ όνειρό μου. Σαν υπνωτισμένα τα βήματά μου με φέρανε μπροστά στη βαριά μεταλλική πόρτα που άνοιξε για να περάσουν. Δέντρα πανύψηλα αριστερά και δεξιά, ξεσκεπάστηκαν τα φύλλα τους, φάνηκε μπροστά μου μια αυλή μεγάλη σαν τη νύχτα που έπεφτε –

Κυράνα Αμπατζή – 1926

– ένα τετράγωνο ξέφραγο οικόπεδο ανάμεσα στα προσφυγόσπιτα. Παρακεί το τζαμί, χαμένος ο μιναρές του σε κάτι ασθενικά σύννεφα, ολόκληρος χειμώνας χωρίς ούτε μια βροχή, θα πιάνανε όλες μαζί το Μάρτη, θα μας πνίγανε. Από το διπλανό ταπητουργείο ερχότανε μισοσβησμένο το τραγούδι των εργατριών… «Κάθε φορά που θα σε ιδώ, θέλω να σε ρωτήσω/δε θα μ’ αφήσεις μια στιγμή, κακούργα, δίχως καημούς να ζήσω…».

(παύση)

Μπήκα στην τάξη – καμιά εκατοστή μαθητές καθισμένοι ο ένας δίπλα στον άλλο κι άλλοι τόσοι όρθιοι. Μισοσκόταδο, μια δυο σταγόνες ήλιου μονάχα λιώνανε στα σπασμένα τζάμια. Παγωμένη ως τα κόκαλα, ξεροκατάπινα αμίλητη όσο ο διευθυντής με κατηχούσε: «Υποτυπώδεις, ως βλέπετε, οι εγκαταστάσεις μας, δεσποινίς Αμπατζή, τούτον, ωστόσον, είθε να το εκλάβετε ως πρόκλησιν. Μη λησμονείτε ότι και το Κρυφό Σχολειό υπό τας δυσμενεστέρας των συνθηκών εγαλούχισεν γενεάς Ελλήνων» – Μ’ έφτανε το λιβάνι απ’ τα προσφυγικά και με ζάλιζε.

(παύση)

Δασκάλα στο Γ’ Γυμνάσιο Αρρένων, επαναλάμβανα μονότονα μέσα μου… Γλιστρούσαν μπρος στα μάτια μου ένα ζευγάρι άσπρες παντόφλες, μισό δέρμα, τις χάζευα στο Καπαλί Τσαρσί, με την πρώτη ευκαιρία θα πήγαινα να τις παζαρέψω. Μα δεν ήταν η στιγμή, με καταπίνανε τα πνιχτά τους γέλια, οι κινήσεις τους οι κρυφές με δαιμόνιζαν. Περνάγανε το ένα στο άλλο κάρτες χρωματιστές, λάγνες αραπίνες πίσω από κίτρινες κουρτίνες – Την κρατώ αυτή, τους είπα μια μέρα, δεν αξίζω κι εγώ ένα δώρο; Όχι κυρία, όχι αυτήν, αν θέλετε δώρο να!… και μου βάλανε στο χέρι ένα κομμάτι ψηφιδωτό όλο γαλαζοπράσινες φλέβες, πού σκάβανε και τα σηκώνανε ποτέ μου δε θα μάθαινα ούτε και θα ρωτούσα.

Για τίποτα δεν θα ρωτούσα. Τους μάθαινα την αλφαβήτα και το «Βασιλεύ Ουράνιε», φανταζόμουν πως χορεύω μπροστά τους μισόγυμνη, χειροκροτήστε ντε, τι περιμένετε; τους παρακινούσα, δεν είναι εδώ το Παρθεναγωγείο της Σχοινά, εδώ μαθαίνουν πώς να χύνουνε το σίδερο, σύρτες, κλειδιά και πόμολα με το κεφάλι μιας γοργόνας… Γύρναγα ύστερα και χάραζα τα καινούργια σύνορα σ’ έναν ξεθωριασμένο μαυροπίνακα – «Όλα πατρίδα μας! Κι αυτά κι εκείνα…» ξελαρυγγίζονταν – Ποια ήταν «αυτά» και ποια «εκείνα», αναρωτιόμουν, τι είναι δικό μου και τι ξένο σ’ αυτή την πόλη που όλο ξεχείλωνε στενεύοντας την ίδια στιγμή περισσότερο, σαν του νήπιου ο βηματισμός της στον κόσμο. Άλλοι νοσταλγούσαν τον Μπεναρόγια κι άλλοι τον έκπτωτο Βασιλιά, ξορκίζανε οι Εβραίοι τον Βενιζέλο κι οι πρόσφυγες πνίγανε τον καημό τους στους καρσιλαμάδες… Ολομόναχη τριγύρναγα μετά το σχόλασμα. Πουθενά δεν ταίριαζα, μόνο στα σκοτεινά, στα λιθόστρωτα και στις χαμοκέλες. Απ’ τα κεράκια ανάμεσα να περνώ στους εσπερινούς κι ύστερα έξω απ’ τις ταβέρνες με τους στρατιώτες και τους βαρκάρηδες, το μεθυσμένο τραγούδι τους φώτιζε το δρόμο μου αλλιώτικα. Κι ας μην ήξερα τ’ όνομά τους, προτού με πάρει ο ύπνος θα τους βάφτιζα όπως ήθελα. Σωτήρη, ας πούμε, ή Τρύφωνα ή –

Αιμιλία Διανέλλη – 1980

– Σαράντος. Γρεβενιώτης Σαράντος, οικοδόμος απ’ το Τσοτύλι. Διπλό κάταγμα, το κόκαλο αλεσμένο. Τρεις ώρες τον παλεύανε στο χειρουργείο, τώρα φαρδύς πλατύς στο ανακλινόμενο. Ταγμένος στο Κίνημα μέχρι πώρωσης. «Να βγει ο Αντρέας, αδερφή, να γυρίσει το φύλλο μας. Τόσα χρόνια Δεξιά, μηδέν εις το πηλίκο τα οφέλη μας».

(μικρή παύση)

Χαμογέλαγα αλλά από μέσα μου άφριζα. Καμία σωτηρία δεν περίμενα απ’ τους πολιτικούς, ιδιαίτερα όσους παρίσταναν τους σωτήρες. Εγώ Σωτήρα μόνο τον Κύριο αναγνωρίζω, ούτε Ράλληδες ούτε Παπανδρέου – του δεύτερου το ζιβάγκο ιδιαίτερα αδύνατο να το χωνέψω. Να βάλει ζιβάγκο ο Κώστας Χαριτοδιπλωμένος να τον χειροκροτήσω, τον πολιτικό τον θέλω με γραβάτα – αν είναι και κρεμασμένος απ’ τη γραβάτα του ακόμα καλύτερα. Αλλά μπροστά στον οικοδόμο το βούλωνα, μέχρι και δεύτερη του ‘κανα στο «Καλημέρα ήλιε» – ποια ήμουν εγώ να φέρω αντιρρήσεις σε τέτοια μπράτσα; Έβρισκα αφορμές να μπαινοβγαίνω και να τον εμψυχώνω – με την Ελλάδα μαζί θα ορθοποδήσετε, Γρεβενιώτη, εσένα περιμένει η χώρα να ξαναπατήσεις στη σκαλωσιά για να πατήσει και κείνη πόδι σε ντόπιους και ξένους ολιγάρχες, υπομονή μονάχα να δέσει το κόκαλο, να πω να σου φέρουνε ένα ρυζόγαλο να ξεχαστείς;

(παύση)

Έγερνε στο μαξιλάρι και λαγοκοιμόταν μισολιπόθυμος απ’ τα παυσίπονα, τράβαγα τις κουρτίνες να μην τον αναστατώνει το φως, του ‘βαζα και το τρανζίστορ στη διαπασών να σκεπάζει τον χαλασμό απέναντι. Γκρεμίζανε το Ισλαχανέ, πήγαινε κι ερχόταν το Κεντρικό από τους βρυχηθμούς, γκρέιντερ και μπουλντόζες ξεκοιλιάζανε τα τσιμέντα, σκόρπιζε στον αέρα μια σκόνη πηχτή μαζί με κάτι ροκανίδια πανάρχαια… Θυμόμουν τον πατέρα μου, το καμάρι του για τη μακρινή του συγγένεια μ’ έναν Θεόφιλο Ζαχαριάδη που ‘χε νοικιάσει το ένα κτίριο απ’ τους Τούρκους το είκοσι κι έβαλε μέσα ξυλουργούς και σιδεράδες να δουλεύουν. Πελέκαγαν ολημερίς οι τεχνίτες, έσταζε ο ιδρώτας και γυάλιζε το μέταλλο λουστρίνι – δεν κουραζόταν να θυμάται ο μπαμπάς, ακόμα οι ιστορίες του στ’ αυτιά μου μα καμιά ιστορία δεν είναι ικανή να εμποδίσει τη ζωή, φιλοσοφούσα. Ζήτημα χρόνου ν’ ανοίξει ο δρόμος, να σηκωθούν τα πολυώροφα στην Ολυμπιάδος – θα σ’ αρραβωνιαστώ και θα νοικιάσουμε ένα τριάρι με μεγάλα μπαλκόνια, υποσχόμουν στον οικοδόμο, θα ‘μαι και κοντά στη δουλειά μου, δεν το αφήνω εγώ το Κεντρικό, πάω για Προϊσταμένη, όταν, με το καλό, έρθετε στα πράγματα, να πεις στους δικούς σου να το επισπεύσουν.

(μικρή παύση)

Μ’ άκουγε δε μ’ άκουγε, οι αντιδράσεις του μ’ αφήνανε αδιάφορη. Αν και ήμουν σίγουρη, κάτι είδα ένα μεσημέρι ν’ αναδεύει μισοσηκωμένο κάτω απ’ την ποπλίνα της πιζάμας του ακριβώς πάνω που βγήκε στο τρανζίστορ η Λίτσα Διαμάντη, «Τέρμα τα παράπονα, τέρμα κι οι καημοί» – βαριά δήλωση μα ήμουν έτοιμη να προσυπογράψω. Έπεσε τότε με πάταγο κι άλλος τοίχος από απέναντι, έφραξε η σκόνη τα ρουθούνια μου κι ας είχα το παράθυρο σφραγισμένο. Έσκυψα πάνω απ’ τον κοιμισμένο Γρεβενιώτη και τον τράνταξα – Ξύπνα, του λέω. Όταν γκρεμίζεται γύρω σου ένας ολόκληρος κόσμος δε γίνεται να μένεις κοιμισμένος. Ξύπνα μη σε φιλήσω και γραφτεί το παραμύθι ανάποδα.