Προσοχή, το αφεντικό σάς παρακολουθεί!

Το πρώτο σημείο καμπής στην παρακολούθηση των αμερικανών εργαζομένων ήταν οι δεκαετίες του 1980 και του 1990. Το 1987, κάπου έξι εκατομμύρια εργαζόμενοι παρακολουθούνταν με κάμερες ή μαγνητόφωνα. Το 1994, ο αριθμός αυτός είχε φτάσει τα 20 εκατομμύρια και αναλογούσε σε έναν στους επτά εργαζόμενους. Η τάση έκτοτε είναι αυξητική. Και το δεύτερο σημείο καμπής είναι σήμερα. Οπως γράφει η καθηγήτρια στο Fordham Law School και συγγραφέας Ζέφιρ Τίτσαουτ στο τελευταίο τεύχος του New York Review of Books, η χρησιμοποίηση του λογισμικού παρακολούθησης από τις επιχειρήσεις αυξήθηκε κατά 50% το 2020, πρώτη χρονιά της πανδημίας, και συνεχίζει να αυξάνεται. Οι εταιρείες παρακολουθούν, καταγράφουν και αναλύουν κινήσεις, συμπεριφορές, κοινωνικές επαφές, ακόμη και συνασθήματα. Οι εργοδότες διαβάζουν τα e-mail των υπαλλήλων τους, ακούνε τις συζητήσεις τους, παρακολουθούν τις ηλεκτρονικές τους επικοινωνίες. Νοσοκόμες και εργαζόμενοι σε αποθήκες υποχρεώνονται να εφοδιάζονται με τσιπάκια που μετρούν τα βήματά τους και τα συγκρίνουν με τα βήματα που έκαναν την προηγούμενη μέρα και τα βήματα των συναδέλφων τους.

Ολα αυτά δεν συμβαίνουν στην Κίνα, αλλά στην Αμερική.

Eνα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι οι oδηγοί φορτηγών μεγάλων αποστάσεων. Οι άνθρωποι αυτοί οδηγούν χίλια χιλιόμετρα την ημέρα με μια βιντεοκάμερα να παρατηρεί τα μάτια τους, τις συσπάσεις των μυών τους, τις αρθρώσεις των δακτύλων τους, τις κινήσεις του λαιμού τους. «Θα δεχόμουν αυτή την κατάσταση αν είχα κι εγώ πρόσβαση όλο το 24ωρο στο σπίτι του αφεντικού», έγραψε ένας οδηγός σε ένα φόρουμ του Reddit. «Αυτά τα χιλιόμετρα που κάνω κάθε μέρα είναι η μόνη ώρα που έχω με τον εαυτό μου και τη νιώθω παραβιασμένη», έγραψε ένας άλλος.

Εταιρείες όπως η Google και η Facebook επιδίδονται βέβαια εδώ και δεκαετίες στην παρακολούθηση της συμπεριφοράς των χρηστών, στην αλίευση προσωπικών δεδομένων και στην εμπορευματοποίησή τους, σημειώνει η Τίτσαουτ. Ομως η παρακολούθηση στους χώρους εργασίας είναι διαφορετικού χαρακτήρα. Αν ένας εργαζόμενος αντιδράσει, μπορεί να χάσει τη δουλειά του. Αν η κάμερα τον βρει κουρασμένο ή καταγράψει μια μη αρεστή κουβέντα, μπορεί να μην πάρει προαγωγή. Η κατάσταση αυτή προκαλεί ένα μόνιμο άγχος. Ποια χειρονομία, ποιο διάλειμμα για τουαλέτα, ποια συζήτηση ευθύνεται που έχασα εκείνο το μπόνους; «Φοβάμαι ακόμα και να ξύσω τη μύτη μου», είπε ένας οδηγός της Amazon στον ιστότοπο Insider.

Ο κατάλογος των εφαρμογών είναι μακρύς, γράφουν στο βιβλίο τους «Το αφεντικό σου είναι ένας αλγόριθμος» δύο καθηγητές ευρωπαϊκού δικαίου, ο Αντόνιο Αλοΐζι και ο Βαλέριο Ντε Στέφανο. Το Activtrack πληροφορεί τον εργοδότη αν ένας εργαζόμενος περνάει πολλή ώρα στα social media. Το OccupEye καταγράφει τον χρόνο που κάποιος απουσιάζει από τη θέση του. Το Interguard καταγράφει λεπτό προς λεπτό την παρουσία ενός εργαζομένου στο Διαδίκτυο και εντοπίζει ύποπτες στάσεις. Το HubStaff και το Sneek φωτογραφίζουν κάθε 5 λεπτά τους εργαζόμενους από τις webcams τους και διακινούν αυτές τις φωτογραφίες για την εξύψωση του ηθικού. Δεν υπάρχουν ακόμη αποδείξεις ότι τα εργαλεία αυτά χρησιμοποιούνται για τη διαμόρφωση των μισθών, τίποτα δεν αποκλείει όμως να χρησιμοποιηθούν για την επέκταση και στην παραδοσιακή αγορά εργασίας των μεθόδων που χρησιμοποιούνται ήδη στην οικονομία της πλατφόρμας (gig economy).

Πώς φτάσαμε σε αυτό το σημείο; Η Ελίζαμπεθ Αντερσον, μια πολιτική φιλόσοφος στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, υποστηρίζει στο βιβλίο της «Ιδιωτική κυβέρνηση: Πώς οι εργοδότες διοικούν τη ζωή μας (και γιατί δεν μιλάμε γι’ αυτό)» ότι το πρόβλημα ξεκινά πολλές γενιές πριν. Οταν η Βιομηχανική Επανάσταση κατέστησε το εργοστάσιο βασικό τόπο της εργασίας, μετέφερε τη μακρά παράδοση αυθαίρετης εξουσίας στα σπίτια. Οι εργαζόμενοι στη Ford μπορούσαν να εισπράξουν τα περίφημα 5 δολάρια την ημέρα μόνο αν διατηρούσαν τα σπίτια τους καθαρά, έκαναν υγιεινή διατροφή, απείχαν από το ποτό, δεν φιλοξενούσαν ξένους και υιοθετούσαν τα αμερικανικά πολιτισμικά πρότυπα.

Ούτε η Apple επισκέπτεται σήμερα τα σπίτια των υπαλλήλων της, παρατηρεί η Αντερσον. Απαιτεί όμως από αυτούς να ανοίγουν τις τσάντες τους όταν έρχονται στη δουλειά. Και πολλοί εργαζόμενοι δεν έχουν καμιά προστασία έναντι της απόλυσής τους γι’ αυτά που λένε στα social media. Το να λέμε ότι αν δεν τους αρέσει μπορούν να παραιτηθούν, είναι σαν να λέμε ότι ο Μουσολίνι δεν ήταν δικτάτορας επειδή οι Ιταλοί μπορούσαν να μεταναστεύσουν.

Για να αντιμετωπίσουμε αυτό το πρόβλημα, τονίζει η συγγραφέας, χρειάζονται δύο πράγματα. Πρώτον, να στρέψουμε τους προβολείς στην εξουσία, όχι στην τεχνολογία. Δεύτερον, να συνειδητοποιήσουμε ότι η παρακολούθηση που κάνει ένας ιδιώτης εργοδότης δεν είναι επί της ουσίας διαφορετική από την παρακολούθηση που κάνει η κυβέρνηση. Το ζητούμενο και στις δύο περιπτώσεις είναι να μπορούμε να συζητάμε χωρίς να φοβόμαστε ότι οι συζητήσεις αυτές θα χρησιμοποιηθούν εναντίον μας.

Ο πρώτος διδάξας

Ο ιδρυτής της Uber, που κατά σύμπτωση κλείνει σήμερα τα 46 του χρόνια, υπήρξε πρωτοπόρος στην επεξεργασία τεχνικών παρακολούθησης. Οπως γράφει ο Μάικ Αϊζαακ στο βιβλίο του «Super Pumped: The Battle for Uber», ο Καλάνικ προσέλαβε πρώην υπαλλήλους της CIA, της NSA και του FBI για να οικοδομήσει ένα δίκτυο κατασκοπείας που παρακολουθούσε κυβερνητικούς αξιωματούχους, ερευνούσε την προσωπική τους ζωή και πολλές φορές τους ακολουθούσε στα ίδια τους τα σπίτια. Ο Καλάνικ ξόδεψε δεκάδες εκατομμύρια δολάρια για να καταγράφει τις κινήσεις των πελατών αφού κατέβαιναν από το ταξί, να υποκλέπτει τα στοιχεία από τις πιστωτικές τους κάρτες ώστε να μαθαίνει πληροφορίες για τους ανταγωνιστές του και να παρακολουθεί τους οδηγούς που απασχολούνταν σε ανταγωνιστικές εταιρείες. Το 2017, ύστερα από μια σειρά σεξουαλικών σκανδάλων, τα ηνία της Uber ανέλαβε ο Ντάρα Χοσροουσάχι, που κατηγορείται ότι διατήρησε και εκσυγχρόνισε τις τεχνικές του προκατόχου του.