Παραπληροφόρηση, πολιτική υπονόμευση και τεχνολογία

Ζούμε στην εποχή της παραπληροφόρησης. Η τεχνολογία επιτρέπει την εύκολη, αστραπιαία και μαζική διασπορά χαλκευμένων ειδήσεων. Επιτρέπει την εύκολη κλοπή αρχείων από υπολογιστές και την κακόβουλη χρήση τους για πολιτικούς σκοπούς. Η φήμη πολιτικών αντιπάλων είναι σήμερα πιο εύκολο από ποτέ να σπιλωθεί, η εκλογική διαδικασία να υπονομευτεί και οι κοινωνίες να διχαστούν. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν με ευκολία να χρησιμοποιηθούν για να ρίξουν λάδι στη φωτιά της πόλωσης και του εξτρεμισμού. Στο επίπεδο του διακρατικού ανταγωνισμού, η χρήση της παραπληροφόρησης για πολιτική υπονόμευση αντιπάλων και οι επιθέσεις για καταστροφή της φήμης τους έχουν πάρει διαστάσεις πανδημίας.

Η εξέλιξη της τεχνολογίας έχει συνδεθεί με την έξαρση της παραπληροφόρησης. Στον Μεσοπόλεμο το ραδιόφωνο αποδείχθηκε ένα εξαιρετικό εργαλείο προπαγάνδας επιτρέποντας την ταχύτατη και μαζική διασπορά χαλκευμένων ειδήσεων. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ενωση ίδρυσαν πολυδαίδαλους γραφειοκρατικούς οργανισμούς προπαγάνδας που διέθεταν αστείρευτους πόρους. Οι Σοβιετικοί μάλιστα χρησιμοποίησαν χωρίς προσχήματα τον όρο παραπληροφόρηση (dezinformatsiya) για να περιγράψουν την αποστολή αυτών των οργανισμών. Οι Αμερικανοί το ονόμαζαν «πολιτικό πόλεμο». Κάποια από τα εργαλεία αυτού του πολέμου είναι γνωστά ως Radio Liberty, Voice of America, Radio Free Europe. Η επικράτηση των ΗΠΑ στον Ψυχρό Πόλεμο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη νίκη τους σε αυτόν τον «πολιτικό πόλεμο».

Στη σημερινή εποχή της ψηφιακής επανάστασης η διασπορά χαλκευμένων ειδήσεων έχει γίνει πιο εύκολη, πιο γρήγορη, πιο φθηνή και πιο αποτελεσματική από ποτέ. Η απόδοση της επένδυσης στον πόλεμο της παραπληροφόρησης είναι συνήθως καλύτερη από την επένδυση σε άλλα εργαλεία υψηλής στρατηγικής (π.χ. εξοπλισμοί, οικονομική βοήθεια). Στο πεδίο της ψηφιακής παραπληροφόρησης η επίθεση (δηλαδή η διασπορά ψευδών ειδήσεων) έχει το πάνω χέρι αφού είναι πολύ πιο φθηνή από την άμυνα (απόκρουση τέτοιων επιθέσεων). Το πεδίο αντιπαράθεσης σήμερα είναι ένα διεθνές ακροατήριο που περιλαμβάνει πάνω από 4,5 δισ. άτομα (όσα δηλαδή έχουν πρόσβαση σε ένα κινητό ή έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή). Σε αυτόν τον πόλεμο δεν χρειάζονται τανκς και μαχητικά αεροσκάφη, αρκεί να έχει κανείς ένα στράτευμα από διαδικτυακά ρομπότ, διακομιστές μεσολάβησης και ψεύτικα προφίλ. Μπορεί μάλιστα να συμμετέχει όποιος διαθέτει υπολογιστή ή κινητό τηλέφωνο. Στον ασύμμετρο αυτό πόλεμο ο πήχης της επιτυχίας είναι χαμηλά: δεν χρειάζεται κανείς να κυριαρχήσει, αρκεί να θολώσει τα νερά, να σπείρει αμφιβολίες.

Οι χώρες με δημοκρατικό πολίτευμα είναι ιδιαίτερα τρωτές στην παραπληροφόρηση.

Η παραπληροφόρηση είναι το δηλητήριο της δημοκρατίας. Οι αντίπαλοι της δημοκρατίας χρησιμοποιούν χαρακτηριστικά του δημοκρατικού πολιτεύματος, όπως η ελευθερία έκφρασης, η ανοχή στην αντίθετη άποψη και η ελευθεροτυπία, εναντίον του ίδιου του πολιτεύματος, αφού αυτά τα χαρακτηριστικά διευκολύνουν την παραπληροφόρηση.

Η πιο επικίνδυνη επίθεση όμως ενάντια στη δημοκρατία είναι η υπονόμευση της εμπιστοσύνης των πολιτών στην εκλογική διαδικασία, γιατί αυτό κλονίζει τη νομιμοποίηση των ηγετών που εκλέγονται. Η ρωσική εμπλοκή στις αμερικανικές εκλογές του 2016 (που κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα αν επηρέασε το εκλογικό αποτέλεσμα) απονομιμοποίησε στα μάτια του μισού εκλογικού σώματος την κυβέρνηση Τραμπ. Το ίδιο αποσταθεροποιητικά έχει λειτουργήσει η αμφισβήτηση της εκλογικής διαδικασίας που οδήγησε στην εκλογή του προέδρου Μπάιντεν. Ως εκ τούτου η ασφάλεια των εκλογών από κυβερνοαπειλές και η προστασία του δημόσιου διαλόγου από την οργανωμένη παραπληροφόρηση αποτελούν πλέον αναγκαίες προϋποθέσεις για τη λειτουργία της δημοκρατίας. Ενα πρώτο βήμα προς αυτή την κατεύθυνση αποτελεί η ρύθμιση του τρόπου λειτουργίας των εταιρειών που ελέγχουν τα κοινωνικά δίκτυα.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς