Η πολιτική σύγκρουση γύρω από τον «στασιμοπληθωρισμό»

Ολοι οι πληθωρισμοί δεν είναι ίδιοι. Σε αδρές γραμμές, διακρίνονται σε δύο κατηγορίες. Στον πληθωρισμό της ζήτησης, όταν υπάρχει υπερβάλλουσα ζήτηση, έναντι της προσφοράς. Αυτό συνήθως εδράζεται σε υπερβολική προσφορά χρήματος για την κάλυψη δημόσιων ελλειμμάτων ή και υπερδανεισμό νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Η αύξηση των επιτοκίων είναι η κλασική απάντηση στην περίπτωση αυτή.

Η δεύτερη κατηγορία είναι ο πληθωρισμός της προσφοράς που προκύπτει από την απότομη αύξηση των τιμών κάποιων βασικών αγαθών που εκπορεύονται είτε από μονοπωλιακή ισχύ (οι δύο πετρελαϊκές κρίσεις του 1970) είτε από έκτακτα συμβάντα (πόλεμος, πανδημία) που απορρυθμίζουν τομείς της παραγωγής ή συρρικνώνουν τη συνήθη προσφορά. Τόσο στη δεκαετία του ’70 όσο και σήμερα, οι τιμές ενέργειας συμπαρασύρουν τις τιμές των τροφίμων και φυσικά τις ενεργοβόρες βιομηχανίες. Η άνοδος των τιμών είναι άνιση μεν κατά τομέα, αλλά αναπόφευκτη.

Η σημερινή κρίση είναι αδιαμφισβήτητα κρίση προσφοράς. Την επαύριον της πανδημίας, καθώς οι οικονομίες ανέκαμψαν γρήγορα, υπήρξαν αρρυθμίες στις αλυσίδες παραγωγής, ενώ ο πόλεμος προκάλεσε απότομη ενεργειακή κρίση. Αυτά προκάλεσαν αλυσιδωτές πληθωριστικές πιέσεις. Τα δύο τρίτα της αύξησης του διεθνούς πληθωρισμού ερμηνεύονται από το κόστος ενέργειας, το υπόλοιπο από τα τρόφιμα. Και στις δύο περιπτώσεις οι κερδοσκοπικές πιέσεις επιδείνωσαν το πρόβλημα.

Ο κίνδυνος ο πληθωρισμός να προκαλέσει ύφεση στην οικονομία είναι υπαρκτός. Αλλά εξαρτάται πρωτίστως από τις επιλογές της οικονομικής πολιτικής. Και η οικονομική πολιτική έγινε το αντικείμενο πολιτικής αντιπαράθεσης. Στις ΗΠΑ αυτό είναι ήδη εμφανές. Οι πολέμιοι της προεδρίας Μπάιντεν θέλουν να ανακηρυχθεί η οικονομία επίσημα σε ύφεση λόγω των διαδοχικών μειωμένων επιδόσεων της οικονομίας επί δύο τρίμηνα και απαιτούν να αυξήσει η Κεντρική Τράπεζα γρηγορότερα τα επιτόκια. Πολλές επενδυτικές τράπεζες προαναγγέλλουν την επερχόμενη οικονομική καταστροφή του «στασιμοπληθωρισμού». Και στις δύο περιπτώσεις εμμέσως πλην σαφώς χρεώνουν την τρέχουσα οικονομική κατάσταση στην οικονομική διαχείριση της πανδημίας, που όμως, ως γνωστόν, πέτυχε τη γρήγορη ανάκαμψη της οικονομίας, την πλήρη απασχόληση και αυξανόμενους μισθούς στις ΗΠΑ.

Ο περιορισμός της ζήτησης με την αύξηση των επιτοκίων είναι το λάθος εργαλείο, μιας και πρόκειται όχι για πληθωρισμό υπερβάλλουσας ζήτησης, αλλά για πληθωρισμό προσφοράς. Η μείωση της ζήτησης προφανώς θα προκαλέσει ύφεση, μείωση της απασχόλησης και συγκράτηση των μισθών. Η γρήγορη αποκλιμάκωση του πληθωρισμού με κόστος την υψηλότερη ύφεση είναι η επιλογή των συντηρητικών πολιτικών δυνάμεων αλλά και μερίδας των μεγάλων επενδυτικών εταιρειών που με διαδοχικές δηλώσεις προαναγγέλλουν τον «στασιμοπληθωρισμό» για διάστημα δύο τριών χρόνων.

Αν κάποιος όμως αποδεχτεί την ιδέα του πληθωρισμού της προσφοράς, τότε η οικονομική πολιτική πρέπει στοχευμένα να επικεντρωθεί στους τομείς που τον προκαλούν – την ενέργεια, τα τρόφιμα και ορισμένες άλλες περιοχές. Και οι τρόποι είναι τρεις. Μείωση της ζήτησης στους τομείς αυτούς, αύξηση της προσφοράς, υποκατάσταση με φθηνότερες πηγές, αποκατάσταση των αλυσίδων παραγωγής με επιδοτούμενη εγχώρια παραγωγή. Και φυσικά αποδυνάμωση της κερδοσκοπίας στους τομείς αυτούς με ρυθμιστικές παρεμβάσεις στις αγορές.

Η ζήτηση όμως πρέπει να παραμείνει σταθερή. Αυτό αφορά την πολιτική των μισθών, που πρέπει να ακολουθεί τον πληθωρισμό. Οι πληθωριστικές προσδοκίες, όπως κατέδειξε ο Krugmann, είναι λελογισμένες και ο κίνδυνος του σπιράλ, των διαδοχικών αυξήσεων μισθών – τιμών, είναι μάλλον αβάσιμος. Ο «στασιμοπληθωρισμός» θα προκύψει μόνο αν ληφθούν λανθασμένες αποφάσεις οικονομικής πολιτικής.

Στην Ευρώπη που δοκιμάζεται περισσότερο από την ενεργειακή κρίση, η αντίστοιχη πολιτική σύγκρουση είναι επίσης ορατή. Οι φωνές για μια επιθετική πολιτική επιτοκίων είναι ισχυρές και συνδυάζονται με την κινδυνολογία για επικείμενη κρίση χρέους και την ανάγκη επιστροφής σε «ενάρετη» δημοσιονομική πολιτική. Με το φάσμα της ύφεσης υπαρκτό, λόγω της Γερμανίας και της Ιταλίας, οι θιασώτες του «στασιμοπληθωρισμού» ζητούν βίαιη επιστροφή στις πολιτικές του παρελθόντος, στις πολιτικές της λιτότητας, έστω μετριασμένες. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα μέχρι στιγμής δείχνει να διατηρεί μία λελογισμένη μικρή αύξηση των επιτοκίων, που παραμένουν σε αρνητικά επίπεδα, αν συνυπολογιστεί ο πληθωρισμός, με ειδικές μέριμνες για τον έλεγχο των αγορών προκειμένου να μην υπάρξει κρίση χρέους. Η πολιτική αντιπαράθεση είναι μπροστά μας.

Ο Γιώργος Σταθάκης είναι πρωην υπουργός Ανάπτυξης