Προς τα πού πάνε για την πρόοδο;

Μία εκ των βασικότερων διχοτομήσεων/ διαιρέσεων και ίσως κλασική πλέον αναφορικά με τις πολιτικές και ιδεολογικές τοποθετήσεις είναι αυτή ανάμεσα στην πρόοδο και την συντήρηση. Είναι, ωστόσο, στις μέρες μας υπαρκτή; Ποια η πορεία των δύο αυτών ρευμάτων τις τελευταίες δεκαετίες; Είναι ευδιάκριτα τα όρια ανάμεσα στις δύο πλευρές; Την ενστερνίζονται και διαμορφώνουν πάνω της τις στρατηγικές τους τα σύγχρονα κόμματα; Την αντιλαμβάνονται – και αν ναι, υπό ποιο πρίσμα – οι νέες γενιές;

Στο βιβλίο «Οι ιδέες της προόδου και της συντήρησης – Δοκίμιο για την πολιτική σε ρευστούς καιρούς» (εκδ. Πόλις), ο Γιάννης Μπαλαμπανίδης προσπαθεί να φωτίσει αυτά – και όχι μόνο – τα ερωτήματα. Το βιβλίο επικεντρώνεται στο προοδευτικό και συντηρητικό πλαίσιο πολιτικής διαχείρισης, χωρίς να γίνονται αναφορές π.χ. σε προτάγματα ριζικού πολιτικού και κοινωνικού μετασχηματισμού.  Οπως τονίζει ο συγγραφέας ήδη στην εισαγωγή: Η βασική θέση που προσπαθεί να υποστηρίξει είναι ότι η διάκριση μεταξύ προοδευτικής και συντηρητικής πολιτικής συνεχίζει να έχει νόημα, αν και όχι το νόημα που είχε κάποτε (σελ. 8).

Οι νέες διαιρέσεις

Ο Μπαλαμπανίδης περιγράφει την παρούσα πολιτικοκοινωνικοικονομική συνθήκη σε παγκόσμιο επίπεδο – κρισιακό συνεχές, αύξηση επισφάλειας και ανισοτήτων, λαϊκιστικές (αυτ)απάτες κ.λπ. – ως κατεξοχήν, αλλά όχι μόνον, συγκρουσιακή: τα διακυβεύματα που αναδύονται, αξιακά, συμβολικά, ιδεολογικά ή υλικά, είναι τόσο έντονα που δεν μπορεί παρά να μας χωρίζουν (σελ. 51). Τα παραπάνω διακυβεύματα – σε συνδυασμό και με άλλα που δεν αναλύονται ενδελεχώς στο βιβλίο π.χ. περιβαλλοντική ή/και υγειονομική κρίση – επαναφέρουν αυτή τη διπολική συνθήκη και μάλιστα ενώ προ ετών φαινόταν – ή έτσι ήθελαν να φαίνεται κάποιοι – τελειωμένη υπόθεση: Ηδη στις αρχές της δεκαετίας του 2010, η πλειονότητα των Γάλλων απαντούσε σε σχετική έρευνα ότι «οι έννοιες Δεξιά και Αριστερά είναι ξεπερασμένες». Ο ίδιος ο Μακρόν θα τις χαρακτήριζε επί λέξει «παρωχημένες έννοιες που καταπνίγουν την ατομική πρωτοβουλία» (σελ. 60).

Εμειναν όμως οι πυλώνες των διπόλων αμετάβλητοι σε ρευστούς καιρούς, όπως ευστόχως αναφέρεται στον υπότιτλο του βιβλίου; Πρέπει να τονίσουμε πως τόσο ο Μπαλαμπανίδης όσο και η διεθνής βιβλιογραφία – στην οποία καταφεύγει συχνά, προσφέροντας διευρυμένη θέαση των πραγμάτων – συμφωνούν πως στην εποχή μας κυριαρχούν νέες διαιρέσεις, οι οποίες δεν αναιρούν, αλλά εμπλουτίζουν τη διχοτόμηση Αριστερά – Δεξιά. Ο συγγραφέας αναγνωρίζει πως σήμερα διαμορφώνεται ένα σχήμα με μια σύνθετη δομή πολιτικής σύγκρουσης με επάλληλες διαιρέσεις και επίδικα: Υλικά (οι αύξουσες οικονομικές ανισότητες και ο φόβος του κοινωνικού – ταξικού υποβιβασμού έναντι της υπόσχεσης των trickle-down economics), γεωπολιτικά (ανοιχτά σύνορα και αγορές ή εθνικό κράτος και προστατευτισμός/ευρωπαϊσμός ή ευρωσκεπτικισμός), αξιακά (φιλελεύθερες αξίες: πολυπολιτισμικότητα, ατομικά δικαιώματα, οικολογία και κλιματική αλλαγή απέναντι σε παραδοσιακές – αυταρχικές: νόμος και τάξη, εθνική ομοιογένεια) (σελ. 72).

Προχωράει σε μια ιστορική περιδιάβαση τόσο όσον αφορά τις προοδευτικές όσο και τις συντηρητικές ιδέες και δυνάμεις για να καταδείξει το νέο πλαίσιο που έχει διαμορφωθεί. Η εστίαση δίνεται ακριβώς στο να αποτυπωθούν τα δύο νέα/ανανεωμένα/μετασχηματισμένα στρατόπεδα, κάτι που τελικώς καταγράφεται ξεκάθαρα και με πληρότητα. Κατά την άποψή μας, σημαντικό στοιχείο είναι πως δεν γίνεται μόνον σε επίπεδο θεωρητικών αναφορών ή ανάλυσης λόγου αλλά επιπρόσθετα χρησιμοποιούνται μεθοδολογικά εργαλεία από τον τομέα της πολιτικής ανάλυσης (εκλογική κοινωνιολογία, συγκριτική πολιτική), τα οποία αλληλοσυμπληρώνουν τις περιγραφές και αναλύσεις.

Πρόοδος και συντήρηση

Η καταγραφή, ανάλυση και (μερικώς) αποδόμηση των δεξιών μορφωμάτων ανά τον κόσμο που επιχειρεί ο συγγραφέας, εκκινεί αρκετά χρόνια πίσω και φτάνει στις μέρες μας. Κατά τον Μπαλαμπανίδη, τις τελευταίες δεκαετίες η Δεξιά έχει μετασχηματισθεί – ή όπως παρουσιάζεται και μέσω της διεθνούς βιβλιογραφίας/τυπολογίας έχει ριζοσπαστικοποιηθεί – καταγράφοντας διαρκώς (μικρές ή μεγάλες) νίκες.  Στο βιβλίο παρουσιάζονται (βλ. κεφάλαιο: η πρόκληση της νεοσυντηρητικής ταυτότητας) όλα εκείνα τα στοιχεία που δυνάμωσαν την ριζοσπαστικοποιημένη (πλέον) Δεξιά:  κλειδί της επιτυχίας τους, π.χ. Εθνικό Μέτωπο στη Γαλλία, δεν ήταν η επιβολή «έξωθεν» αξιών, αλλά η ριζοσπαστικοποίηση υφιστάμενων θεματικών πεδίων: διαφθορά των πολιτικών, μετανάστευση, ασφάλεια (σελ. 81).

Εν συνεχεία – και σε αντιπαραθετικό ύφος -, αποτυπώνονται και οι προσπάθειες  (επιτυχημένες και μη) των κεντροαριστερών κομμάτων και προοδευτικών ρευμάτων να επανακάμψουν και να κερδίσουν τη μάχη των ιδεών. Για τον συγγραφέα το αναπάντητο – ή έστω ημιαπαντηθέν – δίλημμα για την σοσιαλδημοκρατία είναι: ανανέωση ή παραίτηση (σελ. 98); Ως προς την παραίτηση – ήττα το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι αυτό της εξαϋλωμένης γαλλικής Κεντροαριστεράς, ενώ το πιο επιτυχημένο παράδειγμα ανανέωσης της σοσιαλδημοκρατίας είναι η Ιβηρική, εκεί  όμως διά της συνοδοιπορίας με την Αριστερά (σελ. 120). Κλείνοντας τον πρώτο θεματικό άξονά του δοκιμίου, συμπεραίνουμε πως κατά τον Μπαλαμπανίδη, φαίνεται να επανακάμπτει μια «κανονική» διαίρεση Αριστεράς – Δεξιάς, παραμένει, ωστόσο, ανοιχτό το ερώτημα εάν οι νεότεροι θα στραφούν σε άλλους πολιτικούς παίχτες (σελ. 118).

Οι πόλεμοι κουλτούρας

Με το γενεακό χάσμα (ανάμεσα σε boomers, millennials, Gen Z) ξεκινάει η επισκόπηση της δεύτερης κεντρικής θεματικής, η οποία εστιάζει σε ζητήματα πολιτισμικά, ταυτοτικά ή όπως έχουν κωδικοποιηθεί εσχάτως στους «πολέμους κουλτούρας» (culture wars). Οι διαμάχες γύρω από τέτοια ζητήματα βρίσκονται στο επίκεντρο της πολιτικής παγκοσμίως: Χαρακτηριστικό παράδειγμα  οι αμβλώσεις (σελ. 145), οι οποίες λίγες μόλις ημέρες από την έκδοση του βιβλίου τέθηκαν υπό ευθεία νομική αμφισβήτηση στις ΗΠΑ. Ενδιαφέρον λοιπόν έχει να διερευνηθεί το πολιτικό και ιδεολογικό σκέπτεσαι και πράττειν των millennials λ.χ., της γενιάς που ταυτόχρονα είναι η καλύτερα μορφωμένη, αλλά με τις πιο ματαιωμένες προσδοκίες (σελ. 165). Το ζήτημα της συμμετοχής και δράσης των νεότερων γενεών φαίνεται πως απασχολεί/ανησυχεί έντονα τον συγγραφέα, κάτι που είναι δικαιολογημένο καθώς π.χ. στη Γαλλία οι ακροδεξιοί υποψήφιοι είχαν μεγάλο έρεισμα στους «νέους» και νεότερους ψηφοφόρους.

Εν κατακλείδι, το βιβλίο μπορεί να χρησιμεύσει τόσο ως μια αναλυτική καταγραφή των πολιτικών/ιδεολογικών/κομματικών μετασχηματισμών της προόδου και της συντήρησης, όσο και ως μια στέρεη βάση γύρω από νέους προβληματισμούς  (ζητήματα ταυτότητας, γενεακές διαφορές).

{1BSYG}Γιάννης Μπαλαμπανίδης{1BSYG}{CR}{2BTIT}Οι ιδέες της προόδου και της συντήρησης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Πόλις, σελ. 232{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ

Ο Θανάσης Δημάκας είναι υποψήφιος διδάκτορ Παντείου, μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού «Kaboom»