Ποια ταβέρνα της αρχαίας Αθήνας είχε το καλύτερο κρασί;

«Επιστρέφοντας από τον Πειραιά, όπου είχε πάει για μια δουλειά του πατέρα του, ο Χαρίνος περνάει μπροστά από τη Μέλιττα χωρίς να της ρίξει ούτε ένα βλέμμα. Τη σπρώχνει βίαια όταν εκείνη ορμάει στην αγκαλιά του και σε τόνο παγερό της λέει να πάει καλύτερα να βρει τον πλοιοκτήτη της. Τον πλοιοκτήτη; Μα δεν ξέρει κανέναν πλοιοκτήτη. “Πήγαινε, λοιπόν, να διαβάσεις αυτά που είναι γραμμένα στους τοίχους του Κεραμεικού”». Αυτό που υπονοεί ο Λουκιανός στους «Εταιρικούς διαλόγους» (βιβλίο 4) είναι ένα γκραφίτι: «Μπαίνοντας, στη δεξιά πλευρά κοντά στο Δίπυλο, ο τοίχος είναι μουτζουρωμένος από διάφορες επιγραφές κι ανάμεσά τους, πράγματι, φαίνεται ξεκάθαρα και η ακόλουθη: “Ο πλοιοκτήτης Ερμότιμος αγαπά τη Μέλιττα”». Είναι ένα από τα δεκάδες στιγμιότυπα που συγκεντρώνει στο βιβλίο «Μικρά αθηναϊκά χρονικά» (εκδ. Αιώρα, μτφ. Μαρία Παπαδήμα, Μαρίνα Λεοντάρη) η γεννημένη στο Αλγέρι Ζαν Ροκ-Τεσόν, με κλασικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Ρουέν, η οποία, εκτός άλλων, έχει μεταφράσει τα «Ματωμένα χώματα» της Διδώς Σωτηρίου και σενάρια του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Στη συλλογή της αλιεύει «χαμηλόφωνες», χιουμοριστικές και αθέατες λεπτομέρειες από την καθημερινότητα της αρχαίας Αθήνας, όπως αποτυπώνονται σε ορισμένα από τα σπουδαιότερα κείμενα της αρχαιοελληνικής γραμματείας: από τον Πλάτωνα, τον Σοφοκλή και τον Πλούταρχο έως τον Αριστοφάνη, τον Ιπποκράτη και τον Ηρώνδα. Με τον τρόπο της θέτει και απαντάει σε ένα άτυπο trivial pursuit της αρχαιότητας: Εκλεβαν την Εφορία οι αρχαίοι Ελληνες; Υπήρχαν άστεγοι στους δρόμους; Σε ποια ηλικία παντρεύονταν τα κορίτσια; Ποια ταβέρνα της αρχαίας Αθήνας είχε το καλύτερο κρασί; Χαρακτηριστικά αποσπάσματα δημοσιεύουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ».

Στην τσιμπίδα της Εφορίας

«Καθισμένος στο εδώλιο των κατηγορουμένων ο Σίμων νιώθει ανήσυχος. Πάνε μήνες τώρα που ο ενάγοντας και ο ίδιος βρίσκονται σε διαμάχη εξαιτίας του ωραίου Θεόδοτου, με τον οποίο είναι και οι δυο ερωτευμένοι. Καβγάδες, τσακωμοί ξανά και ξανά και, σίγουρα, την ευθύνη την έχουν και οι δυο. Αν και τελευταία, ένα βράδυ που ο Σίμων είχε πιει πολύ, τα πράγματα ξέφυγαν: μέσα στη νύχτα, έσπασε την πόρτα του αντίζηλού του και του πέταξε πέτρες, με αποτέλεσμα να τραυματίσει τον νεαρό άντρα στο κεφάλι. Είναι πεπεισμένος πως κρατάει έναν άσο στο μανίκι του: δεν θα δυσκολευτεί να αποδείξει στους δικαστές ότι ο ωραίος έφηβος του ανήκει δικαιωματικά, διότι είχαν συνάψει σύμφωνο αμοιβαίας πίστης. Και επιπλέον, έχει ακόμα περισσότερους λόγους να νιώθει προδομένος και ζημιωμένος, καθώς, για να τον αποτρέψει από άλλες σχέσεις, είχε σφραγίσει τη συμφωνία τους καταβάλλοντας στον σύντροφό του το διόλου ευκαταφρόνητο ποσό των 300 δραχμών. Στο σημείο αυτό ακριβώς του την έχει στημένη ο ενάγοντας, καψούρης κι εκείνος κι ακόμα πιο εριστικός: μπορεί να εξηγήσει ο Σίμων πώς κατάφερε να ξοδέψει περισσότερα απ’ όσα έχει; Την πληροφορία την έχει από τη φορολογική δήλωση του Σίμωνα, που αξιολογούσε το συνολικό ύψος της περιουσίας του σε 250 δραχμές. Να πώς κάποιος που κατηγορείται για ξυλοδαρμό σε μια υπόθεση ερωτικής αντιζηλίας βρίσκεται τελικά κατηγορούμενος από το ίδιο δικαστήριο για απόκρυψη περιουσιακών στοιχείων!»

(Πηγές: Λυσίας: Προς Σίμωνα απολογία, 5-26)

Ενα τατουάζ για τιμωρία

«Μια μικρή κουκουβάγια χαραγμένη στο μέτωπο δεν δηλώνει φιλαρέσκεια. Όταν πέφτει επιτέλους η Σάμος έπειτα από πολύμηνη πολιορκία, ο ίδιος ο Περικλής διατάζει να χαράξουν το πουλί της σοφίας και έμβλημα της θεάς Αθηνάς και της πόλης στο μέτωπο των αιχμαλώτων του εχθρικού στρατοπέδου. Όπως χάραζαν τα νομίσματα. Σημαδεύουν επίσης τους δούλους χωρίς ενδοιασμό σαν τα ζώα. Κατά προτεραιότητα τους επαναστάτες, αυτούς που είχαν την πρόθεση να το σκάσουν και τους έπιασαν εγκαίρως. Αλλά και για ασήμαντη αφορμή μπορούσε κάποιος να βρεθεί σταμπαρισμένος για πάντα. Το «έγκλημα» του Γάστρωνα ήταν ότι γυάλισε στο μάτι της Βιττίννας, της κυράς του σπιτιού. Περασμένης ηλικίας πια, τον έχωσε στο κρεβάτι της, χωρίς να τον ρωτήσει. Ένα ωραίο πρωί όμως, ανακάλυψε ότι είχε το θράσος να την απατήσει με τη νεαρή Αμφυταία. “-Εγώ, αναφώνησε εκείνος, ούτε που την έχω κοιτάξει ποτέ”. Μη νομίζει πως θα τη γλιτώσει· πάει και σαλιαρίζει με άλλη και της συμπεριφέρεται σαν να ‘ναι καμιά γριά πατσαβούρα; Θα τιμωρηθεί όπως του αξίζει: βγάλτε του τον χιτώνα, δέστε τον με την τριχιά απ’ το πηγάδι και μαστιγώστε τον. Όχι, αλλάζει γνώμη: Τρέξτε να μου φέρετε τον Κόσι τον δερματοστίκτη. Ξεχνάει αυτός ο άθλιος ποιος είναι; Θα το μάθει σύντομα, όταν θα το ‘χει χαραγμένο στο μέτωπό του. Καλύτερα ξυλοκοπημένος μέχρι θανάτου, μελανιασμένος, σακάτης παρά αυτές οι βελόνες! Με το πρόσωπο χαραγμένο με υβριστικές φράσεις, ο Γάστρων θα επιδεικνύει το αμάρτημά του εφ’ όρου ζωής, ακόμα κι αν καταφέρει μια μέρα να μαζέψει λεφτά για να μπορέσει να εξαγοράσει την ελευθερία του»

(Πηγές: Ηρώνδας: Μιμίαμβοι, Ξενοφών: Κύρου Ανάβασις, 5).

Σπέσιαλ μενού

Χωριάτικη κουζίνα

Κριθαρένιο λάγανο και φύλλα άγριου κάρδαμου συνοδευμένα από δροσερό νερό της πηγής.

Φρέσκα τρυφερά και τραγανά κουκιά.

Φακές, το πιο ευχάριστο έδεσμα, με μπόλικο κόλλιαντρο.

Ωραίες λιπαρές γαρδούμπες τυλιγμένες και ψημένες μέσα σε φύλλα συκιάς.

…γαστρονομία

Καλαμαράκια από το λιμάνι του Φαλήρου με ψιλοκομμένη μοσχαρίσια συκωταριά να χοροπηδούν στο τηγάνι σαν νευρικό πουλάρι που τινάζεται κάτω απ’ το χαλινάρι.

Φέτα από αιδοίο γουρούνας γεμιστό με τριμμένο κύμινο, άνηθο και ροδέλες τρυφερού πράσου, που σερβίρεται με ελαφρώς πικρή και πικάντικη σάλτσα απήγανου.

Χέλι από τη λίμνη Κωπαΐδα, κομμένο σε χοντρές ροδέλες που χοροπηδά μες στο ζουμί του και σου γαργαλά τα ρουθούνια. Σερβίρεται πάνω σε σέσκουλα.

…και υπέρτατη απόλαυση

Μια κούπα κρασί από τη Μένδη που θα έκανε και τους θεούς ακόμα να κατουρηθούν απ’ τη χαρά τους πάνω στα αφράτα χαλιά τους!

(Αθήναιος ο Ναυκρατίτης, Δειπνοσοφιστές)

Οδηγός για πότες

«Στομάχι ολιγαρκές που ξέρει να σφίγγει το ζωνάρι και να χορταίνει μ’ ένα ραδίκι», ο Σωκράτης τιμά τους οικοδεσπότες του όταν συμμετέχει σ’ ένα συμπόσιο. Ευχάριστος συνδαιτυμόνας, είναι από τους πρώτους που σηκώνει την κούπα του. Αυτό που παραξενεύει τους φίλους του είναι ότι «παραμένει νηφάλιος», παρά τις μεγάλες ποσότητες κρασιού που κατεβάζει. Μάλιστα, εκείνο το βράδυ κανείς από τους παρευρισκομένους δεν ήταν εντελώς ξεμέθυστος όταν έφτασαν στου Αγάθωνα· οι καλεσμένοι μόλις που έχουν προλάβει να συνέλθουν από την οινοποσία της χτεσινής γιορτής και, ο ένας μετά τον άλλο, ομολογούν ότι νιώθουν πολύ κουρασμένοι για ν’ αρχίσουν πάλι την κρασοκατάνυξη. Το πρόβλημα, παραδέχονται στενοχωρημένοι, είναι πως ποτέ δεν “έμαθαν να πίνουν”. Σημασία δεν έχει η ποσότητα του κρασιού που πίνεις, τους εξηγεί ο Σωκράτης· σημασία έχει πώς το πίνεις. Ο χρυσός κανόνας είναι ν’ αποφεύγεις ν’ αδειάζεις την κούπα μονοκοπανιά, γιατί τότε αρχίζει να “κλονίζεται και το σώμα και το πνεύμα”, η ανάσα σου κόβεται και τελικά ούτε να μιλήσεις δεν μπορείς. Αποτέλεσμα ιδιαίτερα δυσάρεστο σ’ ένα συμπόσιο, όπου η ευχαρίστηση της συναναστροφής οφείλεται κατά το ήμισυ στις ατέλειωτες συζητήσεις. Για ν’ αποφευχθούν οι ανεπιθύμητες συνέπειες της μέθης, αρκεί “οι δούλοι να τους ψιχαλίζουν συχνά με μικρές κούπες”· έτσι “η γλυκιά πειθώ του κρασιού θα τους φέρει σε μεγαλύτερο κέφι”».

(Αριστοφάνης: Νεφέλες, Ξενοφών: Συμπόσιον, Πλούταρχος: Ηθικά, Συμποσιακά)

Θαλάσσια λουτρά

«Πριν από οτιδήποτε άλλο, αλείφουμε προσεκτικά το σώμα με λίπος. Στόχος δεν είναι να αποφύγουμε το κάψιμο του ήλιου, μιας και το λουτρό λαμβάνει χώρα σε δωμάτιο, αλλά να προστατέψουμε το δέρμα από τους ερεθισμούς που προκαλεί το θαλασσινό νερό, άκρως αποτελεσματικό για τη φαγούρα, τα μουδιάσματα ή τα αρθριτικά, με την προϋπόθεση να είναι πολύ ζεστό. Το «λουτρό» γίνεται με τον ασθενή όρθιο, γυμνό μέσα σε μια σκάφη, εντελώς ακίνητο κι αμίλητο, ενώ τον ψεκάζουν με νερό σε τακτά διαστήματα.

Χρειάζεσαι όμως ένα αρκετά ευρύχωρο σπίτι ώστε να μπορούν να ζεστάνουν το νερό σε έναν άλλο χώρο από αυτόν που βρίσκεται ο ασθενής: ο ελάχιστος ατμός θα απειλούσε τα ευεργετικά αποτελέσματα που αναμένονται. Κι επίσης, πρέπει να έχεις πολλούς και γεροδεμένους δούλους για να μεταφέρουν λίτρα και λίτρα νερού από τον έναν χώρο στον άλλο.

Ο Ονισαντίδης, ο οποίος συμβουλεύτηκε τον γιατρό επειδή τον ταλαιπωρεί ένας επίμονος πόνος στον ώμο, είναι από τους ελάχιστους στους οποίους συστήνονται τα θαλάσσια λουτρά. Οι οδηγίες είναι αυστηρές: πρέπει να παραμείνει βυθισμένος στο νερό όσο το δυνατόν περισσότερο για τρεις μέρες και, όσο θα μουλιάζει, να πίνει λευκό κρασί. Και να μην ξεχνάει να ουρεί μέσα στο νερό όσο πιο συχνά μπορεί»

(Ιπποκράτης: Περί διαίτης οξέων, Περί επιδημιών)

Τα «έκθετα» βρέφη

Απόψε είναι η γιορτή των Ταυροπολίων. Η όμορφη Παμφίλη θα συνοδεύσει τον πατέρα της και, για την περίσταση, φόρεσε τα καλά της – για ένα νεαρό κορίτσι σαν εκείνη, οι ευκαιρίες να βγει απ’ το σπίτι είναι σπάνιες! Οι νύχτες είναι ακόμα γλυκές κι οι εορτασμοί κρατούν ως αργά το βράδυ, οι κανάτες αδειάζουν η μια μετά την άλλη και το κρασί ρέει άφθονο. Κάποια στιγμή, η αρπίστρια Αβρότονον διαπιστώνει με έκπληξη ότι η Παμφίλη δεν βρίσκεται μαζί με τα άλλα κορίτσια που σχηματίζουν κύκλο γύρω της. Σε λίγο εμφανίζεται κλαμένη, τραβώντας τα μαλλιά της, με ξεσκισμένο το ιμάτιό της από λεπτό μαλλί του Τάραντα. Οι φίλες της προσπαθούν όπως όπως να διορθώσουν την εμφάνισή της. Δεν πρέπει να μάθει τίποτα ο πατέρας της. Λίγους μήνες αργότερα, η Παμφίλη παντρεύεται τον Χαρίσιο, είναι όμως ήδη έγκυος… Παραγγέλνει σε μια δούλα ν’ αφήσει μέσα στους θάμνους το καλάθι με το νεογέννητο βρέφος. Oι θεατές που ήρθαν να δουν τους Επιτρέποντες περιμένουν, ύστερα από αυτές τις απίστευτες περιπέτειες, να τελειώσει αισίως η παράσταση με τα εμπλεκόμενα πρόσωπα να ξανασμίγουν και να ζουν ευτυχισμένα. Πόσοι όμως από αυτούς που βρίσκονται στις κερκίδες δεν έχουν εγκαταλείψει, έστω και μία φορά στη ζωή τους, ένα ανεπιθύμητο νεογέννητο; Ένα μπάσταρδο, που θα αποτελούσε όνειδος για την οικογένεια, το βλαστάρι μιας δούλας γκαστρωμένης κατά λάθος ή μια κόρη, όταν οι ίδιοι εύχονταν να αποκτήσουν έναν γιο; Ο όρος που χρησιμοποιείται συνήθως δεν είναι εγκαταλειμμένο αλλά “έκθετο”. Ωραίος ευφημισμός όταν το νεογέννητο που παράτησαν κρυφά τη νύχτα σ’ έναν έρημο δρόμο είναι λίγο πολύ βέβαιο πως το πρωί θα καταλήξει στα φτυάρια των δούλων οδοκαθαριστών, πεθαμένο απ’ την πείνα ή το κρύο ή κομματιασμένο από τα αδέσποτα σκυλιά. Κάποιες φωνές, όπως αυτή του Αριστοτέλη, επιμένουν πως η “έκθεση” πρέπει να αφορά αποκλειστικά τα μωρά που γεννιούνται με κάποια αναπηρία και όλοι ξέρουν ότι εν προκειμένω η πολιτεία κλείνει τα μάτια. Κι όμως κάποιοι συνεχίζουν ατιμωρητί να “τσουκαλιάζουν”, όπως λένε χωρατεύοντας καμιά φορά, γιατί στην πόλη συχνά χρησιμοποιούν ένα παλιό ραγισμένο τσουκάλι αντί για καλάθι για να βάλουν μέσα το μωρό. Ποιος ξέρει; Ίσως, όταν έρθει η ώρα του χειροκροτήματος, κάποιος απ’ τους θεατές να κατσουφιάσει για μια στιγμή με τη σκέψη πως η μικρή “τσουκαλιασμένη” που παράτησε ένα βράδυ κατόπιν εντολής του η γυναίκα του ή μια δούλα μπορεί να βρέθηκε από κάποιον διακινητή παιδιών και να ζει σήμερα κλεισμένη πίσω απ’ τους τοίχους κάποιου πορνείου στον Κεραμεικό».

(Μένανδρος, Επιτρέποντες, Αριστοτέλης, Πολιτικά).