Ευριπίδου «Αλκηστις»

Η «Αλκηστις» του Ευριπίδη είναι ένα εξόχως προβληματικό έργο και ως περιεχόμενο και ως φόρμα που οδηγεί και τη θεωρία, αλλά και την πρακτική σκέψη σε ενδιαφέρουσες, συχνά τολμηρές, λύσεις. Το 1974 ο πάντα προβληματισμένος ως θεωρητικός καθηγητής και ως σκηνοθέτης Σπύρος Α. Ευαγγελάτος ανέβασε μια άκρως ερεθιστική ερμηνεία της «Αλκηστης» στην Επίδαυρο για το Εθνικό Θέατρο, με κύριους πρωταγωνιστές τον Νικήτα Τσακίρογλου, τη Μιράντα Ζαφειροπούλου, τον Λυκούργο Καλλέργη. Εγραφα τότε στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ»: «Ο κ. Ευαγγελάτος τόλμησε ένα μεγάλο άλμα. Ηταν ένα σημαντικό γεγονός μέσα στο θεατρικό μας τέλμα. Η τόλμη ήταν διπλή. Αποπειράθηκε μια νέα ανάγνωση της “Αλκηστης” και ένα νέο ύφος ερμηνείας. Η “Αλκηστη” είναι ένα προβληματικό έργο. Δίνει την εντύπωση πως ο Ευριπίδης σε αυτό προτείνει και λύνει με επιτυχία αυτό που ο Διονύσιος Σολωμός ονόμαζε μεικτό είδος, αλλά νόμιμο. Ο κ. Ευαγγελάτος συνέλαβε τη βασική του δυσκολία, να το δει, δηλαδή, στη σκηνή της Επιδαύρου, ΔΙΣΗΜΑ. Το αρχαίο θέατρο απεχθάνεται τις αποχρώσεις, τις φωτοσκιάσεις, το άσπρο – μαύρο. Ζητεί αδρές διαγραφές, όγκους, γερά περιγράμματα. Ετσι απέφευγε να παίξει το κρυφτό με τις δύο όψεις του έργου. Απέρριψε την παλιά “ρομαντική” άποψη και κράτησε την παρωδία. Μια που μίλησα για τον Σολωμό, τώρα στοχάζομαι πώς ακριβώς αυτές τις δυσκολίες παρουσιάζει και η “Γυναίκα της Ζάκυθος”: διαβάζεται σαν παλίμψηστη περγαμηνή. Προτιμώ και στις δύο περιπτώσεις την παρωδία. Οπως και να έχει το πράγμα με την “Αλκηστη”, ο κ. Ευαγγελάτος διάβασε το κείμενο ΕΝΤΕΛΩΣ και ΣΥΝΕΠΩΣ. Δεν άφησε ούτε έναν στίχο, μια λέξη χωρίς να μη την αναγνωρίσει. Η άποψή του αναδύθηκε από το κείμενο, δεν πήγε εναντίον του. Πέρα, όμως, απ’ αυτό η παράσταση, ως πραγματοποίηση της άποψής του, ήταν από τα καλύτερα επιτεύγματα του θεάτρου μας. Εδώ ακριβώς συνέβαλε η δεύτερη τόλμη του σκηνοθέτη. Το ύφος. Για πρώτη φορά, επιτέλους, οι λαϊκές φόρμες, επεξεργασμένες περνάνε στο αρχαίο θέατρο. Η ιδιοφυής διάκριση των ημιχορίων σε πολίτες και αστούς, ο αυτοσχεδιαστικός οίστρος, οι πραγματικά εκπληκτικές λύσεις των στασίμων (επικήδειοι, τραπέζι παρηγοριάς), η σωστή εκμετάλλευση του λαϊκού μίμου και, πάνω απ’ όλα, η ζωντανή παρουσία των μουσικών πάνω στη σκηνή (θεατρική, αυθεντική και πρακτική λύση) έδωσαν στο θέαμα μια ζεστασιά και μιαν αμεσότητα που μας απομάκρυνε από τις κουμπωμένες παραστάσεις του παρελθόντος. Τα σύμβολα πέρασαν απαρατήρητα, γιατί αφομοιώθηκαν και δεν εκλογικεύονταν, συντελούσαν, όμως, αδιόρατα και λειτουργικά στην “οικείαν όψιν” που πρυτάνευε στην ορχήστρα. Η απόπειρα χαρακτηρισμού στους κορυφαίους του Χορού είχε ευριπίδειο υπόβαθρο και το πέρασμα του ορθού λόγου των αφηγήσεων στα πρόσωπα που αναφέρονταν, ότι τον λέγαν, ήταν ένα λαϊκότατο και πέρα για πέρα θεατρικό εύρημα. Πήγαινε κατευθείαν στις λαϊκές παρακαταλογές από όπου προήλθαν οι παραλογές των δημοτικών τραγουδιών και το ύφος στην ερμηνεία των ηθοποιών».

ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΣΥΝΤΕΧΝΙΑ, 1981. Το 1981, με αφορμή μια ακόμη έξοχη παράσταση της «Αλκηστης» από τη Θεατρική Συντεχνία και τον σκηνοθέτη Νίκο Αρμάο, σημείωνα: «Η “Αλκηστη”, το αρχαιότερο σωζόμενο έργο του Ευριπίδη (438 π.Χ.), ήρθε φορτωμένο με μια καχυποψία: ήταν το τέταρτο της τετραλογίας, άρα είχε τη θέση σατυρικού δράματος. Στα εργαστήρια της φιλολογίας έρρευσε πολλή μελάνη για να προσδιοριστεί το “παράδοξο”, να βρεθεί μια βολική ερμηνεία που να ικανοποιεί και τους αισθητικούς κανόνες και το κοινό αίσθημα. Οι υπερβολές δεν έλειψαν. Αρκετοί μελετητές, ξεπερνώντας το πρόβλημα, υποστήριξαν πως ο Ευριπίδης έγραψε μια καθαρή τραγωδία. Οσο κι αν φανεί περίεργο το πράγμα, για καιρό έγινε αποδεκτό και η “Αλκηστη” έγινε πρότυπο της ρομαντικής αντίληψης για το τραγικό. Το μεικτό, αλλά νόμιμο είδος που οραματίζεται και επιδιώκει ο Σολωμός, ανάγοντας την αρχή του στον Ευριπίδη, την “Αλκηστη” έχει ως γνώμονα. Ο σαιξπηρικός κανόνας ακολουθεί πολύ συχνά αυτό το σχέδιο που στην απλουστευτική του διατύπωση πήρε τη μορφή μιας ειδολογικής αμφισημίας: εναλλαγή εντάσεως και χαλαρώσεως, μείξη τραγικών και κωμικών επεισοδίων. Μ’ αυτή τη συλλογιστική η “Αλκηστη” συγγενεύει ειδολογικά με τον “Περικλή” και τον “Τρωίλο και Χρυσηίδα”, έργα της σαιξπηρικής πινακοθήκης που θεωρούνται επίσης προβληματικά. Στο πρόγραμμα της παράστασης της Θεατρικής Συντεχνίας ο θεατής θα βρει ένα κείμενο του μεταφραστή Θρασύβουλου Σταύρου που, χωρίς επιφυλάξεις, κατατάσσει την “Αλκηστη” στις τραγωδίες και ένα ευφυές και εξαντλητικό μελέτημα του καθηγητή Νίκου Χουρμουζιάδη, όπου αναλύονται οι όροι που μας υποχρεώνουν να δεχθούμε την αναγωγή του έργου στη σατυρική παράδοση. Εξάλλου το θεμελιώδες βιβλίο του Χουρμουζιάδη “Σατυρικά” μας έχει εξοπλίσει με επαρκέστατα εργαλεία, ώστε να μην αμφιβάλλουμε πια για τα κριτήρια, με τα οποία αναγνωρίζεται και περιγράφεται το σατυρικό είδος. Δεν υπάρχει σήμερα αμφιβολία πως το σατυρικό δράμα ήταν μια παίζουσα τραγωδία, όπως εύστοχα τη χαρακτήρισε ο παλιός σοφός. Σκέφτομαι μονάχα πως το παιχνίδι αυτό δεν εξαντλείται στα τεχνικά χαρακτηριστικά που ως τώρα εντόπισε η έρευνα. Δεν είναι μόνο το θεματικό υλικό που αντλείται από τα παραμύθια ή τις λαϊκές ευτράπελες παραλλαγές των γνωστών μύθων. Δεν είναι μόνο οι ανατρεπτικές τεχνικές παρωδιακού χαρακτήρα, που εμφανίζουν το σατυρικό δράμα σαν είδωλο μιας τραγωδίας κοιταγμένης μέσα από παραμορφωτικό καθρέφτη. Δεν είναι μόνο, βέβαια, οι ανάλαφροι χειρισμοί, τα απροσδόκητα ευρήματα, οι ανατροπές της δραματικής ροής. Αυτά όλα είναι τα μέσα. Σκοπός του σατυρικού δράματος είναι μια βαθύτερη ανάγκη που δεν περιορίζεται να εκτονώνεται στη φιλοπαίγμονα διάθεση του ανθρώπου. Το σατυρικό δράμα είναι μια επιστροφή, μια προσγείωση, είναι μια κατάφαση στη ζωή. Θα αποτολμήσω το χαρακτηρισμό – είναι μια κατάφαση στην Υβριν, μια παραδοχή του κόσμου, όπως είναι. Μια παράδοση στα φαινόμενα. […] Πιστεύω, τουλάχιστον ενστικτωδώς, ότι το σατυρικό δράμα ήταν ένα τέτοιο αντίδοτο στον μεταφυσικό τρόμο της τριλογίας που προηγείτο. Μια έξοδος προς το σαρκώδες, το χοϊκό, το γήινο και το οικείο. Τα ανοίκεια ελεεινά και φοβερά παθήματα της τραγωδίας που καθαίρονται καθεαυτά με το σατυρικό δράμα διοχετεύονταν ύστερα από το ψυχικό καθαρτήριο στον παραδείσιο χώρο του φυσικού.

Στην “Αλκηστη”, για μένα προσωπικά, δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία πως βρισκόμαστε σε έναν τέτοιο χώρο οικειότητας. Στις ασύνηθες οριακές πράξεις των τραγικών ηρώων ο Ευριπίδης αντιπαραθέτει το κοινόν ήθος, το αναμενόμενο και το φυσικό. Στην εξαίρεση αντιπαραθέτει τον κανόνα. Ούτε η ίδια η Αλκηστη δεν είναι εξαίρεση. Τι πιο κοινό μια πειθήνια γυναικούλα να θυσιάζεται για τον άνδρα της. Καθείς εφ’ ω ετάχθη. Ετσι κι ο δικός της θάνατος λειτουργεί υπέρ της ζωής. […] Το τέταρτο στη σειρά δράμα της τετραλογίας ήταν ένα μήνυμα παρηγορίας: η ζωή συνεχίζεται, με τις μικρότητές της, τις ορέξεις της, τον φιλοτομαρισμό της. Δεν υπάρχει σε άλλη γλώσσα, εκτός από τα ελληνικά, η γλεντζέδικη ευχή “να πεθάνει ο θάνατος”. Αυτή η ευχή, νομίζω, χαρακτηρίζει το ήθος του σατυρικού δράματος. Και αυτό το ήθος υπάρχει και στην “Αλκηστη”. Οποιος δεν το ανακαλύπτει, βλέπει το έργο με τα ρομαντικά του παραφερνάλια και δεν μπορεί να ξεχωρίσει τα δάκρυα που προκαλούν τα γέλια από τα δάκρυα της απελπισίας. Ολα στο σατυρικό δράμα είναι αρπαγμένα από τη ζωή, με τα δόντια. Το σατυρικό δράμα παίζεται με τον αέρα μιας λαχτάρας».

Για την ιστορία του θεάτρου μας θυμίζω πως με την «Αλκηστη» εγκαινίασε την αισθητική του επαγγελματικού μας θεάτρου ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος με τη Νέα Σκηνή το 1902. Τον ρόλο του Χάρου έπαιζε ο Αγγελος Σικελιανός!