«Η Ευρωπαϊκή Ενωση αποδέχεται την άνιση ισχύ ή τα υπόγεια παζάρια»

Ο Δημήτρης Τσάτσος (1933-2010) υπήρξε ο συνταγματολόγος με τις πολλές ιδιότητες: καθηγητής Νομικής και Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών σε πανεπιστήμια της Ελλάδας και της Ευρώπης (Βόννη, Χάγη), ευρωβουλευτής, γενικός εισηγητής της μειοψηφίας της ελληνικής Βουλής για το Σύνταγμα του 1975, πρόεδρος της Ενωσης Ελλήνων Συνταγματολόγων, ειδικός σύμβουλος του πρωθυπουργού Ανδρέα Παπανδρέου (1994-2004), προσωπικότητα κοινής πολιτικής και πολιτιστικής αποδοχής. Στο πολυσέλιδο έργο του «Πολιτεία» (Γαβριηλίδης, 2010), το οποίο εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, εξέτασε το φιλοσοφικό, ιστορικό, θεσμικό φαινόμενο της ευρωπαϊκής ενοποίησης, όχι μόνο θεωρητικά, αλλά και πρακτικά, έχοντας συμμετάσχει στους θεσμούς της. Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς (1937), ομότιμος καθηγητής Κοινωνιολογίας, με τη μορφή «επίμετρου» σε αυτό το έργο και στη μνήμη του Δημήτρη Τσάτσου, θέτει το ερώτημα της προοπτικής, της εφικτότητας «μιας άλλης πολιτείας» εντός του ευρωπαϊκού γίγνεσθαι.

Ο τίτλος του βιβλίου είναι ένα ερώτημα και προκύπτει, όπως δηλώνεται ευθύς εξαρχής, ως «επίμετρο» στο έργο του Δημήτρη Τσάτσου.

Πράγματι, ο τίτλος του βιβλίου συνοψίζεται στο ερώτημα! Κάτι αντίστοιχο ισχύει για ολόκληρο το έργο του ριζικά αμφιβάλλοντος για τα πάντα Δημήτρη Τσάτσου, που δεν έπαψε να θέτει ερωτήματα, τα οποία «κανείς δεν μπόρεσε ποτέ να απαντήσει». Η επικαιρότητα του έργου αυτού δεν εντοπίζεται όμως τόσο στο ίδιο το γεγονός ότι τα θεμελιώδη ερωτήματά του παραμένουν  εκκρεμή και αναπάντητα, όσο στο ότι, αίφνης, αυτά φαίνεται να έχουν εγκατασταθεί στο επίκεντρο ενός ευρύτερου  περί κοινωνικής εξουσίας προβληματισμού. Η  εγγενής διαπλοκή ανάμεσα στα δημόσια και τα ιδιωτικά συμφέροντα, ο τρόπος και η κλίμακα πρόσληψης του «εμείς», δηλαδή του κοινωνικού όλου, οι ιδέες της κοινής μοίρας, της προόδου και του γενικού συμφέροντος, η έννοια της πολιτικής κυριαρχίας, ακόμα και η αφετηριακή αξία της δημοκρατίας έχουν πάψει να αντιμετωπίζονται ως αυτονόητα δεδομένα. Ο περί Πολιτείας λόγος δεν μπορεί πλέον να είναι αυτός που ήταν. Προφητικά ίσως, ο Τσάτσoς δεν είχε άλλη λύση από τη μετονομασία της ίδιας του της πνευματικής  δραστηριότητας. Η πολιτειολογία και μαζί με αυτήν η πολιτική επιστήμη έδωσαν τη θέση τους σε μιαν απροσδιόριστη «μετά-πολιτειολογία», όπου το πρόσημο «μετά» παραπέμπει σε οτιδήποτε παραμένει ακόμα άδηλο και ανεξιχνίαστο.

Στα πρόσφατα βιβλία σας, «Αόρατος Λεβιάθαν» με υπότιτλο «Δημοκρατία, Δικαιοσύνη και Ηθική στα χρόνια της κρίσης” (Πόλις, 2020), «Πολιτικό στη σκιά της πανδημίας» (Καστανιώτης, 2021) και φέτος «Για μιαν άλλη πολιτεία;» είναι φανερή η προσέγγιση των ίδιων φαινομένων και της ίδιας ανησυχίας.

Ετσι είναι! Η εξέλιξη που προανέφερα επιταχύνεται τα τελευταία δέκα χρόνια.  Ανεξάρτητα από τις όποιες προεκτάσεις της, η  λεγόμενη παγκοσμιοποίηση έχει οδηγήσει στην απογείωση της κρατικής κυριαρχίας, στην ανεξέλεγκτη διασυνοριακή κινητικότητα του κεφαλαίου, στην άμβλυνση της  αξιωματικής αυτονομίας του πολιτικού και στην εμπέδωση συστημικά επικαθοριζόμενων πλεγμάτων εξουσίας που διαχέονται σε έναν απροσδιόριστο χώρο. Σε αυτό το πλαίσιο, το πολιτικό φαινόμενο επικεντρώνεται στην απλή διαχείριση ενός δεδομένου και δομικά αμετάλλακτου αναπτυξιακού συστήματος αενάως μεταλλασσόμενων ισορροπιών, αλλά και νέων ιστορικά απρόσμενων ανισορροπιών.

Εδώ όμως κρούει τον κώδωνα η Ιστορία!

Πράγματι! Σε αυτό το σημείο υπεισέρχεται η ανεξέλεγκτη ιστορική πανουργία. Εκ των πραγμάτων, ένα σύστημα που απαρτίζεται από ελεύθερα συμφεροντούχα άτομα, γεννά οργανωμένα συμφέροντα, αδιαίρετες αντιφάσεις και άλυτους ανταγωνισμούς  ανάμεσα σε όλους τους επίδοξους παίκτες, ατομικούς και συλλογικούς. Ταυτόχρονα  όμως, το μέλλον ενός ολοποιημένου κόσμου φαίνεται να συναρτάται από τη δυνατότητα της ανθρωπότητας να παρεμβαίνει αποφασιστικά, προκειμένου να αποσοβηθούν αδιαίρετες καταστροφές. Σε συνδυασμό με την κλιματική αλλαγή, την εξάντληση των πρώτων υλών, τη λειψυδρία και την ερημοποίηση, οι επιδημίες, οι πόλεμοι και η ως καταπέλτης αύξηση του παγκοσμίου πληθυσμού και των εξαθλιωμένων μαζών, δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν παρά σε πλανητική κλίμακα. Δεδομένου ότι όλες οι οικουμενικές πολιτικές μορφές όπως ο ΟΗΕ, δεν αφέθηκαν να αναλάβουν πρωτογενείς πολιτικές ευθύνες και πρωτοβουλίες και ότι οι κλίμακες της δημοκρατικής οργάνωσης όλων των δημοκρατικών κοινωνιών και πολιτισμών παραμένουν αθεράπευτα «αυτιστικές» και  «εθνικο-κρατικές», το αδιέξοδο παραμένει πλήρες. Αδιέξοδο του οικονομικού ανθρώπου! Για άλλη μια φορά αποδεικνύεται πως, όπως έλεγε ο Χέγκελ, το μόνο μάθημα που μπορούμε να αντλήσουμε από τη μελέτη της Ιστορίας είναι ότι δεν μπορούμε να βγάλουμε κανένα συμπέρασμα από τη μελέτη της Ιστορίας!

Με κέντρο βάρους τον οικονομικό άνθρωπο ως καταναλωτή και ως πολιτικό υποκείμενο, ο ρόλος του περιγράφεται ως «παράσιτου» και «σαπρόφυτου».

Οι άνθρωποι, μαζί με τους ζωντανούς οργανισμούς επιζούν και αναπτύσσονται, αντλώντας ό,τι και όσα χρειάζονται από τον κόσμο που τους περιβάλλει. Εναν κόσμο από ανόργανη νεκρή ύλη και από ζωντανούς οργανισμούς, που και αυτοί προσπαθούν να επιζήσουν. Ως έλλογα όντα οι άνθρωποι, έχουν κάθε λόγο να επιχειρούν και να αξιοποιούν για ατομικό λογαριασμό τους οτιδήποτε μπορεί να ικανοποιήσει τις ανάγκες τους. Η (μεταφορική) μου αναφορά στους παμφάγους μύκητες σηματοδοτεί το γεγονός ότι στο πλαίσιο της οργανωμένης  συνύπαρξης τους, οι συμφεροντούχοι άνθρωποι πιέζονται να λειτουργούν τόσο ως δυνάμει «παράσιτα» που οικειοποιούνται τη ζωντανή ενέργεια άλλων ανθρώπων (δηλαδή την εργασία τους), όσο και ως «σαπρόφυτα» που χρησιμοποιούν τα νεκρά, αλλά  αξιοποιήσιμα κατάλοιπα παρελθουσών ενεργειών (δηλαδή το συσσωρευμένο και ιδιόκτητο κεφάλαιο και την ιδιόκτητη γνώση). Με αυτήν την έννοια, οποιοσδήποτε «παραγωγός» πιέζεται από τα πράγματα να προσαρμόζεται στη λογική του ελεύθερου και αδέσμευτου οικονομικού ανθρώπου, συνδυάζοντας τις ζωντανές και τις νεκρές συνιστώσες μιας ενιαίας μεταποιητικής διαδικασίας. Από την ίδια του τη φύση, ο οικονομικός λόγος (και άνθρωπος) είναι μεγιστοποιός, άπληστος και παμφάγος.

Πολλές σελίδες αφιερώνονται στην Ευρωπαϊκή Ενωση ως εγκλωβισμένη στην αναγκαστική ομοφωνία, στη συλλογική αφωνία, στη θεσμική ακινητοποίησή της, που ωστόσο λειτουργεί υπό τις εκλογικεύσεις της παγκοσμιοποίησης.

Η δημιουργία της Ευρωπαϊκής Ενωσης  υπήρξε ίσως το πιο ενδιαφέρον και ρηξικέλευθο πολιτικό πείραμα της μεταπολεμικής περιόδου. Για πρώτη φορά έμπαινε σε αμφισβήτηση η παραδοχή ότι τα ανεξάρτητα κυρίαρχα εθνικά κράτη αποτελούν τη φυσική και αυτονόητη βάση οποιασδήποτε οργανωμένης πολιτικής εξουσίας. Για πρώτη φορά επιχειρήθηκε να  συντονιστούν, να συζευχθούν και να  ομογενοποιηθούν οι προφανείς ως τότε ιστορικές, ιδεογραφικά διαφοροποιημένες και ανταγωνιστικές κοινωνικές ολότητες στο πλαίσιο μιας ενιαίας θεσμικής μορφής. Και για πρώτη φορά, τα ανεξάρτητα κράτη-μέλη φαίνονταν να παραιτούνται ενός μέρους της κυριαρχίας τους υπέρ μιας νέας σύνθετης κοινοτικής εξουσίας.

Να λοιπόν η σταθερή βάση…

Ναι, αλλά πολλά θεμελιώδη ζητήματα παρέμεναν εκκρεμή. Από τη μια μεριά, ο επιμερισμός ανάμεσα στο εθνικό και το κοινοτικό εξουσιαστικό επίπεδο και η διαδικασία άρσης των τυχόν συγκρούσεων ανάμεσα στα μέλη, δεν προσδιορίζονταν με θεσμική αυστηρότητα. Από την άλλη μεριά, η δημοκρατική νομιμοποίηση της νέας κοινοτικής οντότητας δεν προσδιοριζόταν στη βάση ενός ήδη συγκροτημένου ευρωπαϊκού  «λαού» με κοινή βούληση, αλλά ως τεχνητό άθροισμα περισσότερων ήδη συγκροτημένων και χωριστών «λαών». Η δημοκρατική συγκρότηση της κοινότητας δεν πρόεκυπτε από την οργάνωση του όλου, αλλά από κάθε μέλος του χωριστά. Ευλόγως υπό τους όρους αυτούς, οι ευρωπαϊκοί λαοί φαίνονταν να διατηρούν την απόλυτη φαντασιακή τους αυτονομία.

Από εδώ το ερώτημα της «άλλης Πολιτείας»;

Ναι! Η αναπαλλοτρίωτη αυτονομία των ευρωπαϊκών λαών κατοχυρώνεται θεσμικά με τη θέσπιση της αρχής της ομοφωνίας για οποιαδήποτε καταστατική απόφαση. Ολα τα κράτη-μέλη προικίζονται με δικαίωμα βέτο, δικαίωμα που όμως παραμένει εξαιρετικά  δύσκολο να ασκηθεί πραγματικά. Στην πραγματικότητα, η αναγκαστική ομοφωνία προκύπτει μετά από εκβιαστικές πιέσεις των ισχυρών ή απλώς παρακάμπτεται με την απλή απάλειψη επώδυνων προβλημάτων από την ημερήσια διάταξη. Ετσι, το αίτημα της ομοφωνίας τείνει πάντα να οδηγεί στη μη λήψη αποφάσεων, δηλαδή στη διάχυτη πολιτική αφωνία και αδράνεια. Από τη στιγμή που δεν μπορεί να προκύπτει μετά από δημοκρατικές διαδικασίες όπου όλοι οι πολίτες μετέχουν ισότιμα στη διατύπωση μιας υπό συνεχή αναθεώρηση γενικής βούλησης, το κοινοτικό γίγνεσθαι, είτε αποδέχεται  αδιαμαρτύρητα μιαν αυτοαναπαραγόμενη κατάσταση άνισης ισχύος, είτε εκφυλίζεται και χάνει την ουσία του μέσα από ακατάπαυστα υπόγεια παζάρια. Το ερώτημα συνεπώς «Για μια άλλη Πολιτεία;» παραμένει επίκαιρο και η μνήμη του Δημήτρη Τσάτσου το διατηρεί ενώπιόν μας.

{1BSYG}Κωνσταντίνος Τσουκαλάς{1BSYG}{CR}{2BTIT}Για μιαν άλλη Πολιτεία; {CR}Μνήμη Δημήτρη Τσάτσου{2BTIT}{CR}{3BEKD}Eκδ. Καστανιώτης, {LF}σελ. 288{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 16 ευρ{4BTIM}ώ