«Η καινοτομία δεν συμβαίνει απλώς έτσι ξαφνικά»

Η ιστορία του εμβολίου της Pfizer είναι, ως γνωστόν, μια ιστορία που ξεκινά στην κινεζική πόλη Γουχάν, αλλά σε συνθήκες σχεδόν χαμηλόφωνης αδιαφορίας. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι στο βιβλίο του «Το εμβόλιο που άλλαξε τον κόσμο» ο δημοσιογράφος των «Financial Times» Τζο Μίλερ ξεκινάει με το πώς αντίκρισε την είδηση στις 24 Ιανουαρίου του 2020 ο Ουγούρ Σαχίν, συνιδρυτής μαζί με τη γυναίκα του, Οζλέμ Τουρετζί, της γερμανικής BioNTech: «Τα τοπικά μέσα ενημέρωσης του Μάιντς, της πόλης του, κάλυπταν μια περιβαλλοντική διαμαρτυρία κατά την οποία σχολιαρόπαιδα είχαν δημιουργήσει μποτιλιάρισμα για χιλιόμετρα μπλοκάροντας μια λεωφόρο. Το Der Spiegel… είχε στην κεντρική του σελίδα ένα θέμα για την άνοδο -και τα αμφίβολης ηθικής μηνύματα- του γερμανικού ραπ… Χαμηλά στην ενότητα με τα επιστημονικά νέα βρισκόταν μια αναφορά από την κινεζική μεγαλούπολη Γουχάν, στην οποία είχε εντοπιστεί μια νέα ασθένεια του αναπνευστικού». Από εκείνο το σημείο κι έπειτα -και με δεδομένη τη συνεργασία με την Pfizer- τα υπόλοιπα πέρασαν στην ιστορία της σύγχρονης Ιατρικής, γιατί όχι και του 21ου αιώνα; Ο Μίλερ περιγράφει όλους τους σταθμούς μέχρι την παραγωγή του εμβολίου, τις απογοητεύσεις, τις δοκιμές, την εσωτερική δυναμική στην BioNTech, τις σχέσεις της με τους μεγάλους παίκτες της περιόδου. Τα «Πρόσωπα» δημοσιεύουν αποσπάσματα από το βιβλίο που αναμένεται την επόμενη εβδομάδα στα βιβλιοπωλεία.

Δ.Δ.

Ενα οικογενειακό πρόβλημα

Οταν ο Ουγούρ επέστρεψε στο ειδικά διαμορφωμένο συγκρότημα της BioNTech στο Μάιντς, οι σκέψεις του πέρασαν από την ταχεία ανάπτυξη ενός εμβολίου για τον κορωνοϊό σε ένα οικογενειακό πρόβλημα. Είχαν κανονίσει να ταξιδέψουν στα Κανάρια Νησιά σε δύο εβδομάδες για τις οικογενειακές διακοπές, όπως είχε υποσχεθεί το ζευγάρι στην έφηβη κόρη του το 2019, όταν οι προετοιμασίες για την εισαγωγή της εταιρείας στο αμερικανικό χρηματιστήριο είχαν απορροφήσει τον περισσότερο ελεύθερο χρόνο του. Θα ήταν αδύνατο να την πείσουν, τελευταία στιγμή, πως έπρεπε να παραμείνουν στην γκρίζα, βροχερή Γερμανία εξαιτίας της απόμακρης απειλής μιας επιδημίας.

Πάντως, θα ήταν δύσκολο να φύγουν από τη χώρα. Κάποιοι υπάλληλοι της BioNTech, η παρουσία των οποίων κρινόταν απαραίτητη, είχαν ήδη ακυρώσει τις διακοπές τους. Ο Σεμπάστιαν Κράιτερ, ένας από τους σημαντικότερους επιστήμονες της εταιρείας και ενθουσιώδης αθλητής του τριάθλου, που συμμετείχε σε τρεις με τέσσερις αγώνες τον χρόνο, είχε αποσυρθεί από την προσεχή κούρσα για να συγκεντρωθεί στην καθοδήγηση της μικρής ομάδας του Προγράμματος «Ταχύτητα του Φωτός» και ο Ουγούρ τον είχε επαινέσει για την αφοσίωσή του σε μια προηγούμενη συνάντηση.

Ωστόσο, ο Ουγούρ γνώριζε πως, όταν το εγχείρημα θα έπαιρνε μπρος για τα καλά, εκείνος και η Οζλέμ θα είχαν ελάχιστες στιγμές  ησυχίας στη διάθεσή τους και το μικρό αυτό προγραμματισμένο διάλειμμα θα ήταν ίσως το τελευταίο, τόσο για εκείνους όσο και για την κόρη τους, αφού οι επόμενοι μήνες προμηνύονταν θυελλώδεις. Εν πάση περιπτώσει, οι τρεις διακοπές τον χρόνο που έκαναν οικογενειακώς δεν ήταν ουσιαστικά κάτι παραπάνω από μια απλή αλλαγή παραστάσεων – ο Ουγούρ και η Οζλέμ τις εκμεταλλεύονταν πάντα για να καλύψουν τις υποχρεώσεις τους στη δουλειά και για να γυμναστούν με πιο εντατικούς ρυθμούς στο γυμναστήριο και στην πισίνα του ξενοδοχείου, με μερικές επισκέψεις στις παραλίες για να ξεφεύγουν από τη μονοτονία. «Στην πραγματικότητα, είναι σαν να γραφόμαστε σε γυμναστική ακαδημία», λέει η Οζλέμ, και αυτό ακριβώς ήταν που σχεδίαζε να κάνει το ζευγάρι και αυτήν τη φορά στην Ισπανία. Οι εκκρεμότητες αφορούσαν κυρίως το διάβασμα και την αξιολόγηση επιστημονικών άρθρων, καθώς και τηλεφωνήματα και μέιλ που είχαν αφήσει αναπάντητα – πράγματα που ο Ουγούρ θεωρούσε ότι μπορούσαν να γίνουν και κάτω από το φως του χειμερινού ήλιου. Θα επέμενε, ως συνήθως, να πληρώσει παραπάνω για μια επιπλέον βαλίτσα γεμάτη ηλεκτρονικά, όπως ένα λάπτοπ και δύο οθόνες, χωρίς τα οποία του φαινόταν σχεδόν αδύνατο να οργανώσει τις σκέψεις του. Η οικογένεια θα έπαιρνε επίσης μαζί της την καφετιέρα της και αλεσμένους κόκκους καφέ, ώστε να είναι σίγουρη πως το «καύσιμο» που χρειάζονταν οι δύο γιατροί κάθε πρωί ήταν της ποιότητας που είχαν συνηθίσει. Έχοντας εμπειρία από τη συνεχή επικοινωνία τους με τον Ουγούρ και την Οζλέμ όσο εκείνοι υποτίθεται έλειπαν σε «διακοπές», οι υπάλληλοι της BioNTech γνώριζαν πως η δουλειά λίγο πολύ θα συνέχιζε κανονικά, ανεξάρτητα από το σε ποιο σημείο του πλανήτη βρίσκονταν τα αφεντικά τους.

Όσο για τον κίνδυνο της επιδημίας, ο Ουγούρ υποστήριζε ότι, μέχρι να επιβληθούν τα αναπόφευκτα λοκντάουν, είχαν περισσότερες πιθανότητες να κολλήσουν την ασθένεια στα εμπορικά κέντρα της πόλης τους παρά στις παραλίες της Λανθαρότε. Κατόπιν μιας μακράς συζήτησης με την Οζλέμ, το ζευγάρι αποφάσισε τελικά να πραγματοποιήσει το ταξίδι. Πριν όμως αναχωρήσουν με τα αμέτρητα μπαγκάζια τους, έπρεπε να εστιάσουν την προσοχή τους στο επικείμενο διευρυμένο συνέδριο της BioNTech, που γινόταν δύο φορές τον χρόνο, όπου έθεταν την ατζέντα με τις προτεραιότητες της εταιρείας.

«Δουλεύει! Δουλεύει φανταστικά»

Ηταν η Κυριακή μετά την ήττα του Τραμπ στις εκλογές και ο συλλογικός αναστεναγμός ανακούφισης που άφησαν επιστήμονες και υγειονομικοί εργαζόμενοι μπόρεσε σχεδόν να ακουστεί. Ναι, ο αριθμός των νέων κρουσμάτων κορωνοϊού στις ΗΠΑ έσπαγε το ρεκόρ για τέταρτη συνεχόμενη μέρα, φτάνοντας στις 130.000 το Σάββατο, και, ναι, ο Άντονι Φάουτσι, ο κορυφαίος ειδικός επιστήμονας της χώρας στις μεταδοτικές ασθένειες, είχε δηλώσει πως «πλησίαζαν πολλά ακόμα δεινά». Ο Τζο Μπάιντεν, όμως, στην επινίκια ομιλία του, είχε υποσχεθεί να αντιμετωπίσει την πανδημία με ένα σχέδιο «δομημένο σε γερά επιστημονικά θεμέλια», αποφορτίζοντας πολλούς που εργάζονταν στην πρώτη γραμμή. Το καίριο έργο τους θα συντονιζόταν πλέον από μια ειδική ομάδα, στόχος της οποίας θα ήταν, σύμφωνα με τον Μπάιντεν, «να τεθεί υπό έλεγχο η Covid».

Στη Γερμανία, πάντως, ο Ουγούρ και η Οζλέμ ήταν κάθε άλλο παρά ήρεμοι. Το συνήθως ατάραχο ζευγάρι βρισκόταν σε μια ανεπανάληπτη κατάσταση άγχους. Η αγωνία τους δεν είχε να κάνει με την αλλαγή ενοίκου στον Λευκό Οίκο. Ήξεραν πως μες στις επόμενες ώρες θα συνεδρίαζε μια ανεξάρτητη επιτροπή για να καταλήξει στην πρώτη αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας του εμβολίου τους. Τα κρούσματα που απαιτούνταν για να προβούν σε μια σωστή εκτίμηση -και τα οποία είχαν αυξηθεί από 32 σε 62, προς μεγάλη θλίψη του Τραμπ- είχαν σχεδόν σίγουρα ξεπεραστεί πριν από λίγες μέρες, αλλά είχε χρειαστεί να περάσουν

μερικές ακόμα μέχρι το κλινικό προσωπικό του Βερολίνου και του Μπουένος Άιρες να τα διασταυρώσει. Τώρα, από τα σαλόνια τους ανά τον πλανήτη, οι εμπειρογνώμονες της επιτροπής, οι οποίοι συναντιούνταν σε εβδομαδιαία βάση καθ’ όλη τη διάρκεια της κλινικής δοκιμής, «αποκάλυπταν» τον αριθμό των κρουσμάτων Covid-19 μεταξύ των συμμετεχόντων στις δοκιμές, για να δουν πόσοι απ’ αυτούς είχαν λάβει διπλή δόση του εμβολίου και πόσοι είχαν πάρει το εικονικό φάρμακο. Σύντομα, θα ήταν σε θέση να αξιολογήσουν κατά πόσο το Πρόγραμμα «Ταχύτητα του Φωτός» είχε πετύχει τον σκοπό του: να δημιουργήσει ένα αποτελεσματικό εμβόλιο ενάντια σε έναν ιό που κρατούσε όμηρο ολόκληρο τον πλανήτη. […]

Αγνοώντας πότε ακριβώς θα μάθαιναν την ετυμηγορία, ο Ουγούρ και η Οζλέμ προσπάθησαν να ξεχαστούν με τη δουλειά. «Οι γονείς μου ήταν συνεχώς νευρικοί, δεν μιλούσαν», θυμάται η κόρη τους. Ο πατέρας της, αδυνατώντας για πρώτη φορά στη ζωή του να συγκεντρωθεί στο οτιδήποτε, άρχισε να διαβάζει τις αγαπημένες του ενθαρρυντικές ατάκες σαν το «Σταμάτα να μετράς τις μέρες· κάνε τις μέρες να μετρούν», απόφθεγμα το οποίο είχε μάταια προσπαθήσει να εφαρμόσει όλη εκείνη την εβδομάδα. Η Οζλέμ λέει πως παρέμενε απασχολημένη με το σιδέρωμα των ρούχων, που το είχε κάπως αμελήσει τελευταία με όλα όσα συνέβαιναν. «Αγάπη μου, έχουμε κάνει ό,τι ήταν ανθρωπίνως δυνατό για το εμβόλιο αυτό», της είπε ο Ουγούρ, διαισθανόμενος την ανησυχία της. «Τώρα βρισκόμαστε στο έλεος της βιολογικής πραγματικότητας. Ό,τι και αν ακούσουμε αργότερα, αυτό που μετράει είναι ότι προσπαθήσαμε». Το τηλέφωνο χτύπησε στις 8 το βράδυ. «Η μαμά μου έμοιαζε έτοιμη να μπήξει τα κλάματα, όταν χτύπησε το κινητό του μπαμπά, και ο άνθρωπος στη γραμμή είπε: “Είσαι μόνος;”» λέει η κόρη του ζευγαριού.

Ο διευθύνων σύμβουλος της Pfizer, o Άλμπερτ Μπουρλά, βρισκόταν σε ανοιχτή ακρόαση, αλλά η Οζλέμ και η μικρή έκαναν νόημα στον Ουγούρ να συνεχίσει να μιλάει. «Θες να μάθεις τα δεδομένα;» ρώτησε ο Άλμπερτ, χωρίς ο τόνος της φωνής του να αποκαλύπτει το παραμικρό. «Όχι», αστειεύτηκε ο Ουγούρ, αλλά η προσπάθειά του έπεσε στο κενό. Τα επόμενα δευτερόλεπτα κύλισαν αργά· ο Άλμπερτ απολάμβανε κάθε στιγμή. «Δουλεύει!» ξεστόμισε τελικά. Ύστερα από μια ακόμα μικρή παύση, πρόσθεσε: «Δουλεύει φανταστικά».

Το mRNA και ο… Μπάτμαν

Οταν ξεκίνησα να γράφω το βιβλίο αυτό, αναζήτησα τη μία εκείνη καινοτομία που επέτρεψε στην BioNTech να πετύχει τον ιατρικό θρίαμβο του εμβολίου για τον κορωνοϊό. Αλλά η επιστημονική πρόοδος δεν υπακούει στις γραμμικές επιταγές μιας αφήγησης. Όπως τονίζει η Οζλέμ: «Η καινοτομία δεν είναι κάτι που απλώς συμβαίνει έτσι ξαφνικά». Χρειάζεται να εξελίσσονται ταυτόχρονες και ανεξάρτητες ανακαλύψεις, μερικές φορές σε αποθήκες, ώσπου κάποια στιγμή να συγχωνευτούν χάρη στην ανθρώπινη ευρηματικότητα και να αποτελέσουν ένα γιγάντιο βήμα προόδου. Δεν μπορεί κάποιος να αναλύσει ξεχωριστά τα βήματα που οδήγησαν ως εκεί. Είναι κάτι που ξεπερνά το σύνολο των επιμέρους στοιχείων του.

Το ίδιο ισχύει και για τούτη την ιστορία. Ακόμα και ο Καρλ Πόπερ θα δυσκολευόταν να πιστέψει πόση τύχη χρειάστηκε για να αποτελέσει πραγματικότητα. Σχεδόν όλοι όσοι μου παραχώρησαν συνέντευξη είχαν να διηγηθούν μια ιστορία για το πόσο έτοιμοι ήταν να παρατήσουν τον ακαδημαϊκό κόσμο, προτού κάποιος γνωστός ή φίλος τούς πει για μια ευκαιρία στην BioNTech, ή για το πώς γνώρισαν τυχαία κάποιον σε ένα συνέδριο που τους έκανε να αποκτήσουν ενδιαφέρον για το mRNA. Πολλοί είχαν φτάσει σε αδιέξοδο σε άλλους ακαδημαϊκούς κλάδους ή είχαν μαλώσει με τον επιβλέποντα του διδακτορικού τους. Κάποιοι είχαν πραγματοποιήσει τη μετάβαση από την κτηνιατρική στην ιατρική, ενώ άλλοι είχαν αρχίσει από τη φυσική ή από τον κόσμο των επιχειρήσεων, πριν στρέψουν την προσοχή τους στη βιολογία. Σχεδόν κανείς τους δεν προχώρησε από το άλφα στο ωμέγα σε ευθεία γραμμή.

Ωστόσο, υπήρχε και μια σταθερά, η οποία άφηνε να διαφανεί, ακόμα και κατά τους πρώτους μήνες του 2020, από πού θα μπορούσε να προέλθει ένα αποτελεσματικό εμβόλιο ή φάρμακο βασισμένο στο mRNA. Η σταθερά αυτή ήταν οι χαρακτήρες του Ουγούρ και της Οζλέμ. Η τυχαία τους συνάντηση στη δεκαετία του ’90 δημιούργησε έναν μαγνητικό πυρήνα που άρχισε να προσελκύει ιδέες και ανθρώπους από ολόκληρο τον κόσμο. Κανένα ξεφύλλισμα περιοδικού, κανένας προσήκων έλεγχος δεν θα μπορούσε ποτέ να αποκαλύψει το πραγματικό «μυστικό συστατικό» της BioNTech.

Πιστεύω πως ο ασφαλέστερος τρόπος για να επαναληφθούν μια μέρα τα κατορθώματα του Προγράμματος «Ταχύτητα του Φωτός» είναι να βρούμε ανθρώπους με αυτή την απερίγραπτη, απροσδιόριστη αρετή. Οι άνθρωποι είναι τελικά εκείνοι που κάνουν τη διαφορά, όχι οι ακαδημαϊκές μελέτες. Ο Ουγούρ επαναλαμβάνει μερικές φορές μια φράση από μία από τις αγαπημένες του ταινίες, το Batman Begins, όπου ο χαρακτήρας του Λίαμ Νίσον λέει στον Μπρους Γουέιν: «Η προπόνηση δεν είναι τίποτα· η βούληση είναι το παν». Δεν είναι υπερβολή να πει κανείς πως φτάσαμε ως εδώ χάρη στη βούληση δύο ανθρώπων.

Το βασικό συστατικό του εμβολίου δεν ήταν το RNA. Ήταν ο Ουγούρ Σαχίν και η Οζλέμ Τουρετζί.

info

Τζο Μίλερ – Οζλέμ Τουρετζί, Ουγούρ Σαχίν{CR}Το εμβόλιο που άλλαξε τον κόσμο{CR}Μτφ. Κωστής Πανσέληνος{CR}Εκδ. Παπαδόπουλος, σελ. 367{CR}Κυκλοφορεί από τις 27/6